Yıllık Ücretli İzin Hakkı ve Kullanımı

Yıllık ücretli izin, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 53 ila 61. maddeleri arasında düzenlenen temel bir işçi hakkıdır. Bu yazıyı kaleme almamın nedeni şudur: Müvekkillerimden pek çoğu, çalıştıkları süre boyunca izin kullanamamış ya da kullanmasına izin verilmemiş; işten ayrılırken de birikmiş izin ücretlerini alamamıştır. Oysa yıllık izin hakkı vazgeçilemez bir haktır ve işveren tarafından kısıtlanamaz, ertelenip sonunda ödenebileceği söylenerek sönümlenemez.

Bu yazıda izin süreleri, kullanım kuralları ve ödenmemiş izin alacağı için ne yapılması gerektiğini ayrıntılı biçimde ele alacağım.

Kaç Gün İzin Hakkınız Var?

Yıllık ücretli izin hakkı, işçinin aynı işyerinde kesintisiz çalışmasının birinci yılının dolmasıyla kazanılır. Yani işe girişin birinci yıl dönümünde izin hakkı doğar; ilk yıl boyunca çalışan işçi bu süre içinde yıllık ücretli izin kullanamaz (hastalık ve benzeri nedenlerle tanınan izinler ayrıdır).

Kıdeme göre izin süreleri şöyledir:

• 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) kıdemi olanlar: Yılda en az 14 gün
• 5 yıldan fazla ve 15 yıldan az kıdemi olanlar: Yılda en az 20 gün
• 15 yıl ve daha fazla kıdemi olanlar: Yılda en az 26 gün

Kanun bu süreleri asgari olarak belirlemiştir; iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle artırılabilir, ancak azaltılamaz. Ayrıca iki önemli istisna mevcuttur: 18 yaşından küçük işçiler ve 50 yaşından büyük işçiler için yıllık ücretli izin süresi en az 20 gün olarak belirlenmiştir; bu işçilerin kıdemi 1-5 yıl arasında olsa dahi en az 20 günlük izin hakkına sahip olduğu unutulmamalıdır.

İznin Kullanılmaması Halinde Ne Olur?

Büromuzda en sık sorulan sorulardan biri şudur: "Yıllarca izin kullanmadım, o izinleri biriktirebilir miyim? Çıkarken toplu olarak tahsil edebilir miyim?" Bu sorunun yanıtı hem evet hem hayırdır; ancak pratikte önemli bir ayrım vardır.

Kanun, yıllık izin alacağının iş sözleşmesinin sona ermesi halinde ücrete dönüşeceğini açıkça düzenler. Yani işçi çalışırken nakit ödeme talep edemez; ancak iş ilişkisi sona erdiğinde kullanılmayan tüm izin günleri için ücret alacağı doğar. Bu alacak, son ücret üzerinden hesaplanır ve maaş gibi ödenir.

Önemli bir nokta daha: Yıllık izin hakkı devredilemez ya da bir sonraki yıla aktarılamaz şeklinde anlaşılmamalıdır. Kanun, izinlerin bir yıl içinde kullandırılması gerektiğini öngörür; ancak kullandırılmayan izinlerin ücret alacağına dönüşmesi, hakkın kaybolmadığı anlamına gelir. Yargıtay kararlarına göre de kullanılmayan izin günleri, iş ilişkisinin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden hesaplanır.

"Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez."

4857 sayılı İş Kanunu, Madde 53/son fıkra

İşveren İzni Erteleyebilir mi?

Yıllık iznin ne zaman kullanılacağını belirleme yetkisi, kural olarak işverene aittir. İşveren, işyerinin gerekliliklerini göz önünde bulundurarak izin zamanını belirleyebilir. Ancak bu yetkinin sınırları vardır.

Kanuna göre:

• İşçi, kullanmak istediği izin tarihini en az 15 gün önceden işverene bildirmelidir.
• İşveren, işyeri gerekliliklerini gerekçe göstererek izin zamanını değiştirebilir; ancak bir defaya mahsus en fazla 1 yıl erteleyebilir.
• Ardı ardına birden fazla erteleme mümkün değildir; kanun buna cevaz vermemektedir.
• İzin süresi, en fazla üçe bölünebilir; ancak bölünen parçalardan birinin en az 10 gün sürmesi şarttır.

Bu kurallara rağmen işveren izin kullandırmıyorsa işçi, iş mahkemesine başvurarak iznin kullandırılmasını talep edebilir ya da bu hakkı iş sözleşmesi sona erdiğinde ücret alacağı olarak tahsil edebilir.

İzin Ücreti Nasıl Hesaplanır?

İzin ücreti, çalışırken alınan maaşın günlük karşılığı üzerinden hesaplanır. Bu hesaplamada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Yalnızca çıplak ücret değil, işçiye düzenli olarak yapılan tüm ödemeler hesaba katılır.

Temel formül: Brüt günlük ücret × izin gün sayısı

Aylık brüt ücret 30 güne bölünerek günlük ücret bulunur. Örneğin aylık brüt maaşı 36.000 TL olan ve 15 yıl kıdemi nedeniyle 26 günlük izne hak kazanmış bir işçinin izin ücreti şöyle hesaplanır: 36.000 / 30 = 1.200 TL günlük ücret. 1.200 × 26 = 31.200 TL brüt izin ücreti. Bu tutardan yasal kesintiler (damga vergisi, sigorta primleri) yapılır.

Son olarak şunu belirtmek isterim: Yıllık izin hakkı işçinin temel haklarından biridir ve kanun buna özel bir koruma tanımıştır. "İznini kullanmak istiyorum" diyen bir işçinin bu talebi defalarca reddediliyorsa ya da söz konusu iznin paraya çevrilmesini talep ediyorsanız, bir iş hukuku avukatından destek almanızı öneririm. Haklarınızı zamanında ve eksiksiz kullanmak için geç kalmayın.