Askerlik: Erteleme, Bedelli ve Yoklama Kaçağı

Askerlik yükümlülüğü 7179 sayılı Askeralma Kanunu ile düzenleniyor. Erteleme, bedelli ve muafiyet hâlleri kanunda ayrıntılı biçimde sayılmış durumda.

Bu yazıda erteleme sebeplerini, bedelli askerliği ve yoklama kaçağı ile bakaya durumlarının sonuçlarını anlatıyoruz.

Erteleme Sebepleri

7179 sayılı Kanun, askerlik hizmetinin ertelenmesine ilişkin hâlleri düzenler. Başlıcaları:

• Öğrenim. Yükseköğretim kurumlarında öğrenim görenlerin askerlikleri, kanunda öngörülen yaş sınırlarına kadar ertelenir. Erteleme, öğrenim süresine ve düzeyine göre farklı yaş sınırlarına tabidir.
• Sağlık. Sağlık kurulu raporuna dayalı olarak askerliğe elverişli olmayanlar veya tedavi süresince ertelenenler.
• Yurt dışında çalışma veya öğrenim. Kanunda öngörülen koşulları taşıyanlar için erteleme imkânı bulunur.
• Tutukluluk ve hükümlülük. Bu süreler boyunca sevk yapılmaz.
• Kamu görevi ve bazı meslekler bakımından öngörülen sevk tehiri hâlleri.

Sevk tehiri ise, erteleme sebebi bulunmasa dahi belirli koşullarla sevkin ileri bir tarihe alınmasıdır; başvuru askerlik şubesine yapılır.

Erteleme ve tehir talepleri, süresinde yapılmalıdır. Süre kaçırıldığında yoklama kaçağı ya da bakaya durumu doğar.

Bedelli Askerlik

7179 sayılı Kanun, bedelli askerlik uygulamasını sürekli hâle getirmiştir.

Kanuna göre, kanunda öngörülen yaşı dolduran yükümlüler, belirlenen tutarı ödemeleri ve bir aylık temel askerlik eğitimini yerine getirmeleri hâlinde askerlik hizmetini yerine getirmiş sayılırlar.

Bedel tutarı ve yaş şartı kanunda belirlenmiş olup, tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Cumhurbaşkanına bu konuda yetki tanınmıştır.

Başvuru, e-Devlet veya askerlik şubeleri üzerinden yapılır. Ödeme, kanunda öngörülen süre içinde yapılmalıdır; ödenmemesi hâlinde başvuru geçersiz sayılır.

Dövizle askerlik: yurt dışında çalışan veya oturma iznine sahip yükümlüler için ayrı bir düzenleme öngörülmüştür; koşulları ve tutarı kanunda belirlenir.

Bu uygulamalardan yararlanma koşulları mevzuat değişikliklerine tabidir; başvuru öncesi güncel düzenleme kontrol edilmelidir.

Yoklama Kaçağı ve Bakaya

İki farklı durum vardır ve karıştırılır.

Yoklama kaçağı: yoklama işlemini kanunda öngörülen süre içinde yaptırmayan yükümlüdür.

Bakaya: sevke tabi olduğu hâlde, sevk edileceği tarihte birliğine katılmayan yükümlüdür.

7179 sayılı Kanun, bu hâller için idari para cezası öngörür. Ceza tutarı, gecikme süresine göre kademeli olarak artar.

Bu, önemli bir değişikliktir: önceki mevzuatta bu fiiller doğrudan hapis cezasını gerektirirken, 7179 sayılı Kanun ile idari para cezası rejimine geçilmiştir.

Ancak saklı kalan ceza hükümleri vardır: askerlikten kurtulmak için hile yapmak (sahte rapor, sahte belge) veya firar gibi fiiller, Askerî Ceza Kanunu ve Türk Ceza Kanunu kapsamında ayrıca suç oluşturur.

İdari para cezasına karşı, Kabahatler Kanunu çerçevesinde tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir.

Sağlık Durumu ve Rapor

Askerliğe elverişlilik, yetkili sağlık kuruluşlarınca düzenlenen raporlarla belirlenir.

Muayene sonucunda verilebilecek kararlar: askerliğe elverişli, ertelemeli (belirli süre tedavi veya gözlem), askerliğe elverişli değil.

Rapora itiraz mümkündür: yükümlü, verilen rapora karşı itiraz ederek hakem hastaneye sevkini isteyebilir. Hakem hastane raporu esas alınır.

İdari süreç tükendiğinde, işlemin iptali için idare mahkemesinde dava açılabilir; süre tebliğden itibaren altmış gündür.

Önemli uyarı: sahte rapor temin etmek, resmî belgede sahtecilik ve askerlikten kurtulmak için hile suçlarını birlikte oluşturur ve sonuçları ağırdır. Ayrıca sonradan tespit edilmesi hâlinde askerlik yükümlülüğü yeniden doğar.

İş Hukuku Boyutu

Askerlik, çalışma hayatını da etkiler ve bu konudaki haklar sıkça bilinmez.

Kıdem tazminatı. 1475 sayılı Kanun'un yürürlükteki 14. maddesi uyarınca, muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle işten ayrılan erkek işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

Bu, istifada tazminat alınamayacağı kuralının önemli bir istisnasıdır. İstifa dilekçesinde ayrılma sebebinin askerlik olduğu açıkça yazılmalı ve sevk belgesi eklenmelidir.

Askerlik borçlanması. 5510 sayılı Kanun m.41 uyarınca er veya erbaş olarak silah altında geçen süreler borçlanılarak prim gün sayısına eklenebilir. Bu, emeklilik tarihini öne çekebilir.

Ayrıca sigortalılık başlangıcından önceki sürelerin borçlanılması hâlinde başlangıç tarihinin geriye çekilmesi gündeme gelir; bu ayrım emeklilik koşullarını doğrudan etkiler.

İşe dönüş. İş Kanunu m.31: muvazzaf askerlik ödevi dışında manevra veya herhangi bir sebeple silah altına alınan işçinin iş sözleşmesi belirli koşullarla askıda kalır. Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla işinden ayrılan işçiler bakımından ise, terhisten sonra iş yerine tekrar alınmaya ilişkin öncelik hakkı düzenlenmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yoklama kaçağı olmanın cezası nedir?

7179 sayılı Kanun uyarınca idari para cezası uygulanır ve tutar gecikme süresine göre artar. Karara karşı on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir.

Bedelli askerlik sürekli mi?

7179 sayılı Kanun ile bedelli askerlik sürekli hâle getirilmiştir; kanunda öngörülen yaş ve bedel şartlarını sağlayanlar bir aylık temel eğitimle hizmeti yerine getirmiş sayılır.

Sağlık raporuna itiraz edebilir miyim?

Evet. Hakem hastaneye sevk isteyebilirsiniz; idari süreç tükendiğinde altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir.

Askerlik nedeniyle istifa edersem tazminat alır mıyım?

Evet. Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle ayrılan erkek işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

Askerlik borçlanması emekliliğimi etkiler mi?

Prim gün sayısına eklenir; sigortalılık başlangıcından önceki sürelerin borçlanılması hâlinde başlangıç tarihi geriye çekilebilir ve emeklilik tarihi öne gelebilir.