Gaiplik Kararı: Kayıp Kişinin Hukuki Durumu

Bir yakınından yıllardır haber alınamıyor. Mirası paylaşılamıyor, eşi yeniden evlenemiyor, malları yönetilemiyor.

Bu belirsizliği hukuken sona erdiren kurum gaipliktir. Bu yazıda gaiplik kararının şartlarını, sürelerini ve sonuçlarını anlatıyoruz.

İki Ayrı Durum

Türk Medeni Kanunu iki farklı hâli düzenler.

Ölüm karinesi (m.31). Bir kimse, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa cesedi bulunamamış olsa bile gerçekten ölmüş sayılır. Örneğin batan bir gemide bulunduğu kesin olan kişi. Bu hâlde ayrıca gaiplik kararına gerek yoktur; nüfus müdürlüğüne başvuruyla ölüm kaydı düşülür.

Gaiplik (m.32). Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir.

Süreler

Gaiplik kararı istenebilmesi için kanunun aradığı süreler:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde — tehlikenin gerçekleştiği tarihten itibaren en az bir yıl
• Uzun zamandan beri haber alınamama hâlinde — son haber tarihinden itibaren en az beş yıl

Yetkili mahkeme, kişinin son yerleşim yeri; Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir.

Görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.

İlan Usulü

Gaiplik kararı hemen verilmez. Mahkeme, gaipliği istenen kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır.

Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.

İlan süresi dolmadan istem hakkında karar verilemez. İlan süresi dolduğunda ve istem yerinde görülürse mahkeme gaipliğe karar verir.

Gaipliğine karar verilecek kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar ya da ölüm tarihi tespit edilirse gaiplik istemi düşer.

Sonuçları

Geriye etki. Gaiplik kararının sonuçları, kaybolma tarihinden başlayarak hüküm doğurur. Yani kişi gaiplik kararının verildiği tarihte değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı tarihte ölmüş gibi sonuç doğar.

Miras. Gaibin mirasçıları, terekeyi teslim alabilir; ancak bu, güvence gösterilmesi koşuluna bağlıdır. Güvence, ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde beş yıl, uzun süre haber alınamama hâlinde on beş yıl ve her hâlde gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir.

Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahipleri bulunursa, tereke geri verilir.

Evlilik. Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. TMK m.131 uyarınca eşin gaipliğine karar verilmesi hâlinde, diğer eş mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Fesih, gaiplik istemiyle birlikte veya ayrıca istenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Gaiplik kararı için ne kadar beklemek gerekir?

Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada tehlikenin gerçekleştiği tarihten itibaren bir yıl; uzun süre haber alınamamada son haber tarihinden itibaren beş yıl.

Nereye başvurulur?

Kişinin son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine; yoksa nüfusa kayıtlı olduğu yer ya da ana babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesine.

İlan süresi ne kadar?

İlk ilandan başlayarak en az altı ay. Bu süre dolmadan karar verilemez.

Mirası hemen alabilir miyiz?

Mirasçılar terekeyi güvence göstererek teslim alabilir. Güvence süresi, kaybolma hâline göre beş ya da on beş yıl ve her hâlde gaibin yüz yaşına varacağı süre kadardır.

Eşim gaip ilan edildi, evlenebilir miyim?

Hayır. Mahkemece ayrıca evliliğin feshine karar verilmesi gerekir; bu talep gaiplik istemiyle birlikte de ileri sürülebilir.