Vasi ve Kayyım Atanması: Kim, Ne Zaman İster?

Yaşlı bir anne-baba, ağır hastalık geçiren bir yakın ya da uzun süredir haber alınamayan bir aile üyesi. İşlerinin yürütülmesi için hukuki bir temsilci gerekiyor.

Bunun iki ayrı yolu var — vesayet ve kayyımlık — ve karıştırılmaları sık. Bu yazıda farkı ve süreci anlatıyoruz.

Vesayet mi, Kayyımlık mı?

Vesayet, kişinin fiil ehliyetinin sınırlanması sonucunu doğurur. Kısıtlanan kişiye vasi atanır ve vasi, vesayet altındaki kişiyi genel olarak temsil eder.

Kayyımlık ise fiil ehliyetini sınırlamaz. Kayyım, belirli bir iş için ya da malvarlığının yönetimi için atanır.

Örnek ayrım: ileri düzey demans nedeniyle işlerini hiç göremeyen kişi için vesayet; yurt dışında olduğu için tapu işlemini yapamayan kişi ya da mirasçısı belli olmayan tereke için kayyım.

Ayrıca yasal danışman kurumu vardır (TMK m.429): kısıtlamayı gerektirmeyen hâllerde, kişinin belirli işlemlerde bir danışmanın görüşünü alması zorunlu kılınabilir.

Kısıtlama Sebepleri

Türk Medeni Kanunu kısıtlama sebeplerini sayar:

• Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (m.405) — işlerini göremeyen ya da korunması için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan kişi
• Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim (m.406) — kendisini veya ailesini darlığa düşürme tehlikesi doğuran hâller
• Özgürlüğü bağlayıcı ceza (m.407) — bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır
• İstek üzerine (m.408) — yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kısıtlanmasını isteyebilir

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya, resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. Hâkim, karar vermeden önce kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.

Kayyım Türleri

Kanun üç tür kayyımlık öngörür:

Temsil kayyımı (m.426). Ergin bir kişi, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri bir sebeple ivedi bir işini kendisi görecek ya da bir temsilci atayacak durumda değilse; bir işte yasal temsilcinin menfaati ile küçüğün veya kısıtlının menfaati çatışıyorsa; yasal temsilcinin görevini yerine getirmesine bir engel varsa atanır.

Yönetim kayyımı (m.427). Bir malvarlığının yönetilmesi için atanır — uzun süreli gaiplik, tüzel kişiliğin gerekli organlardan yoksun kalması, vakıf yönetiminin yetersizliği gibi hâllerde.

İstek üzerine kayyımlık (m.428). Ergin bir kişi, yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat ederek kendisine bir kayyım atanmasını isteyebilir.

Süreç ve Vasinin Denetimi

Görevli ve yetkili mahkeme, kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesidir.

Vasi öncelikle vesayet altına alınacak kişinin eşi veya yakın hısımlarından biri atanır; haklı sebep engel olmadıkça bu tercih edilir. Vesayet altına alınacak kişinin ya da ana babasının gösterdiği kişi de haklı sebep yoksa vasi atanır.

Vasi, göreve başlarken vesayet altındaki kişinin malvarlığının defterini tutar ve düzenli olarak vesayet makamına rapor ve hesap verir.

Önemli sınır: vasi her işlemi tek başına yapamaz. TMK m.462, taşınmazların alımı ve satımı, ödünç alma ve verme, miras taksimi, dava açma ve sulh gibi işlemler bakımından vesayet makamının (sulh hukuk mahkemesi) izni aranır. Bazı işlemler için ayrıca denetim makamının (asliye hukuk mahkemesi) izni gerekir.

Bu izin alınmadan yapılan işlemler geçersizdir. Vesayet altındaki kişiyle işlem yapan üçüncü kişilerin de bu kuralı bilmesi gerekir.

Vesayetin Sona Ermesi

Vesayet, kısıtlama sebebinin ortadan kalkmasıyla kendiliğinden sona ermez; mahkeme kararı gerekir.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamada, kısıtlama sebebinin ortadan kalkması hâlinde vesayetin kaldırılmasına resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.

Kısıtlının kendisi de vesayetin kaldırılmasını isteyebilir. Talep reddedilirse, belirli bir süre geçmeden yeni talepte bulunulamayacağına karar verilebilir.

Vesayet sona erdiğinde vasi, son hesabı vererek görevini tamamlar; hesabın kabul edilmesi vesayet makamının kararına bağlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Vesayet ile kayyımlık farkı nedir?

Vesayet kişinin fiil ehliyetini sınırlar ve vasi genel temsilci olur. Kayyımlık ehliyeti sınırlamaz; kayyım belirli bir iş ya da malvarlığının yönetimi için atanır.

Nereye başvurulur?

Kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine.

Vasi kim olur?

Haklı sebep engel olmadıkça öncelikle eş veya yakın hısımlardan biri; vesayet altına alınacak kişinin ya da ana babasının gösterdiği kişi de tercih edilir.

Akıl hastalığında rapor şart mı?

Evet. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.

Vesayet nasıl kalkar?

Kendiliğinden kalkmaz; mahkeme kararı gerekir. Akıl hastalığı hâlinde kaldırma da resmî sağlık kurulu raporuna dayanır.