Karşılıksız Çek: Alacaklının Yolları, Borçlunun Sorumluluğu

Elinizdeki çeki bankaya götürdünüz ve “karşılıksızdır” işlemi yapıldı. Bu noktada iki ayrı yol açılır ve ikisi birbirini beklemez.

Bu yazıda önce alacağınızı nasıl tahsil edeceğinizi, sonra karşılıksız çek düzenleme suçunun nasıl işlediğini anlatıyoruz. Borçlu tarafındaysanız da hangi sorumlulukla karşı karşıya olduğunuzu bulacaksınız.

Önce İbraz ve “Karşılıksızdır” Şerhi

Çek bir ödeme aracıdır ve görüldüğünde ödenir. İbraz süreleri, çekin düzenlendiği ve ödeneceği yere göre değişir: aynı yerde on gün, farklı yerlerde bir ay; yurt dışı hâllerinde daha uzundur.

Süresinde ibraz edilmeyen çekte kambiyo hukukundan doğan bazı haklar kaybedilir. Bu nedenle çeki elde tutup beklemek risklidir.

Karşılık yoksa banka, çekin arkasına karşılıksızdır işlemi yapar. Bu şerh, hem icra takibinin hem de ceza şikâyetinin dayanağıdır; çekin aslını ve şerhi mutlaka saklayın.

Bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu bir asgari tutar vardır. Bu tutar her çek yaprağı için geçerlidir ve karşılık olmasa bile banka öder; kalan kısım için alacaklı takip yoluna gider.

İcra Yolu: Kambiyo Senetlerine Özgü Takip

Çek bir kambiyo senedidir; bu nedenle kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılabilir. Bu takip türü, genel haciz yoluna göre daha hızlı işler.

Borçlunun itiraz süresi beş gündür ve itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; durdurulması için icra mahkemesinden karar alınması gerekir. Bu, alacaklı için önemli bir avantajdır.

Takip; keşideciye, cirantalara ve varsa avaliste karşı birlikte yürütülebilir. Ciro zinciri düzgünse muhataplar artar, tahsil ihtimali yükselir.

Alacaklı ayrıca ihtiyati haciz isteyebilir. Çek gibi kambiyo senetlerinde ihtiyati haciz koşulları daha kolay karşılanır; bu, borçlunun mal kaçırmasının önüne geçer.

Ceza Yolu: Karşılıksız Çek Düzenleme

5941 sayılı Çek Kanunu, üzerinde yazılı keşide tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında yaptırım öngörür.

Yaptırım adli para cezasıdır ve çek bedeli kadar tutara kadar çıkabilir. Ayrıca kişi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır.

Şikâyet, icra ceza mahkemesine yapılır. Süre kısadır: fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl. Bu süre kaçırıldığında ceza yolu kapanır; icra yolu ise ayrıca işlemeye devam eder.

Önemli bir nokta: ceza sorumluluğu çeki düzenleyene aittir. Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde sorumluluk, çeki düzenleyen yetkiliye yönelir.

Borç Ödenirse Ne Olur?

Çek bedeli, işlemiş faizi ve masraflarıyla birlikte ödenirse, mahkeme davanın düşmesine karar verir ve çek yasağı kaldırılır.

Bu, karşılıksız çek yaptırımının en belirgin özelliğidir: amaç cezalandırmaktan çok ödemeyi sağlamaktır. Bu nedenle borçlu tarafındaysanız, ödeme imkânınız varsa süreci uzatmak yerine ödeme yoluna gitmek çoğu zaman daha akılcıdır.

Ödeme kısmi ise etkisi de kısmi olur; yasağın kaldırılması için borcun tamamının karşılanması aranır.

Borçlu Tarafındaysanız

Karşılıksız çekle karşılaşan borçlunun ileri sürebileceği savunmalar sınırlıdır ama vardır:

• Çekin ibraz süresinde ibraz edilmemiş olması.
• İmzanın kendisine ait olmaması. Bu iddia ayrıca ve açıkça ileri sürülmelidir.
• Çekin tamamlanmasının anlaşmaya aykırı olması — açık çek verilmiş ve sonradan farklı doldurulmuşsa.
• Borcun ödenmiş olması veya çekin teminat amaçlı verildiğinin ispatı.
• Yetkiye itiraz — takibin yanlış icra dairesinde başlatılmış olması.

Beş günlük itiraz süresi çok kısadır. Ödeme emri elinize geçtiği anda harekete geçin; süre geçtikten sonra elde kalan yol menfi tespit davasıdır ve takibi kendiliğinden durdurmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çek karşılıksız çıkarsa ne yapmalıyım?

Bankadan karşılıksızdır şerhini alın, kambiyo senetlerine özgü takip başlatın ve süresinde icra ceza mahkemesine şikâyette bulunun. İki yol birlikte yürütülebilir.

Karşılıksız çekin cezası nedir?

5941 sayılı Kanun uyarınca adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır. Borç ödenirse dava düşer ve yasak kaldırılır.

Şikâyet süresi ne kadar?

Fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay, her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl. Süre kaçırılırsa ceza yolu kapanır.

Çeke itiraz süresi ne kadar?

Kambiyo senetlerine özgü takipte ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün. İtiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz.

Teminat çeki karşılıksız çıkarsa sorumluluk var mı?

Çekin teminat amaçlı verildiği ileri sürülebilir ancak bunun ispatı borçluya düşer. Çek, hukuken bir ödeme aracıdır.