Islah: Dava Dilekçesini Sonradan Düzeltmek

Bir alacak davası açtınız. Dava değerini “şimdilik 50.000 TL” olarak gösterdiniz, çünkü gerçek tutarı ancak bilirkişi hesabı ortaya koyacaktı. Rapor geldi ve alacağınızın 180.000 TL olduğu anlaşıldı. Peki fazlasını nasıl isteyeceksiniz?

Cevap ıslahtır. Islah, tarafın yaptığı bir usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir. Uygulamada en çok kullanıldığı yer, talep sonucunun artırılmasıdır — özellikle işçilik alacakları ve tazminat davalarında.

Islah Nedir, Ne Değildir?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 176. maddesi, tarafların yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebileceğini söyler. Islahla dava dilekçesindeki talep sonucu değiştirilebilir, eksik bırakılan bir husus tamamlanabilir, hatalı gösterilen bir talep düzeltilebilir.

Islahın yapamadığı şeyler de vardır ve bunlar en az yapabildikleri kadar önemlidir:

• Islahla taraf değiştirilemez. Yanlış kişiye açılan dava, ıslahla doğru kişiye yöneltilemez; bunun için maddi hata istisnası dışında yeni dava açmak gerekir.
• Islah, karşı tarafın kazanılmış haklarını ortadan kaldırmaz.
• Islahla dava tümüyle başka bir davaya dönüştürülemez.

Islah, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının istisnasıdır. Dilekçeler aşaması kapandıktan sonra kural olarak yeni vakıa ileri sürülemez; ıslah bu kapıyı bir kez açar.

Ne Zamana Kadar Yapılabilir?

Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177). Tahkikat, delillerin toplandığı ve incelendiği aşamadır; sözlü yargılamaya geçildikten sonra ıslah mümkün olmaz.

Bu nedenle bilirkişi raporu geldikten hemen sonra harekete geçmek gerekir. Rapor tahkikat aşamasının sonuna doğru gelir ve talep artırımı için kalan zaman çoğu zaman kısadır.

İstinaf aşamasında ıslah kural olarak yapılamaz. Ancak kanun, bazı hâllerde bölge adliye mahkemesindeki yargılamada da ıslaha imkân tanıyan sınırlı bir düzenleme içerir; bu istisnai bir yoldur.

Bir Kez Kullanılabilen Hak

Islah hakkı aynı davada yalnızca bir kez kullanılabilir (HMK m.176/2). Bu, ıslahın en çok kaybettiren özelliğidir.

Örneğin bilirkişi raporu üzerine talebinizi 180.000 TL'ye çıkardınız. Sonradan alınan ek raporda tutar 240.000 TL'ye yükseldi. Islah hakkınızı daha önce kullandığınız için aradaki farkı artık isteyemezsiniz.

Bu nedenle uygulamada tercih edilen yol, ıslahı hesabın kesinleştiği anda kullanmaktır: rapora itiraz varsa önce itirazın sonucunu beklemek, ek rapor alınacaksa onu görmek. Erken kullanılan ıslah hakkı geri gelmez.

Islah dilekçesi verilirken, artırılan tutar üzerinden harcın tamamlanması gerekir. Harç yatırılmazsa ıslah sonuç doğurmaz; mahkeme süre verir ve bu süre de kesindir.

Islahta Zamanaşımı Def'i

Islahın en tartışmalı ve en çok hak kaybettiren yönü budur. Karşı taraf, ıslahla artırılan kısım bakımından zamanaşımı def'i ileri sürebilir.

Mantık şudur: dava açıldığında zamanaşımı yalnızca talep edilen tutar için kesilir. Islahla eklenen kısım bakımından zamanaşımı, ıslah tarihine kadar işlemeye devam etmiş sayılır. Beş yıl önce doğmuş bir işçilik alacağında kısmi dava açıp ıslahı geç yapmak, artırılan bölümün zamanaşımına uğraması sonucunu doğurabilir.

Bu riski azaltmanın iki yolu vardır. Birincisi, davayı belirsiz alacak davası olarak açmaktır: alacağın tutarı dava açılırken tam olarak belirlenemiyorsa bu yol seçilebilir ve zamanaşımı alacağın tamamı için kesilir. İkincisi, kısmi dava açıldıysa ıslahı mümkün olan en erken anda yapmaktır.

Kısmi dava ile belirsiz alacak davası arasındaki seçim, dava açılırken yapılır ve sonradan düzeltilmesi çoğu zaman mümkün olmaz. Bu seçim, dosyanın kaderini ıslahtan çok daha fazla belirler.

Sıkça Sorulan Sorular

Islah ne zamana kadar yapılabilir?

Tahkikatın sona ermesine kadar (HMK m.177). Sözlü yargılamaya geçildikten sonra ıslah yapılamaz; istinaf aşamasında ise kural olarak mümkün değildir.

Islah kaç kez yapılabilir?

Aynı davada yalnızca bir kez (HMK m.176/2). Bu nedenle ıslahın, hesabın kesinleştiği anda kullanılması gerekir.

Islahla davalıyı değiştirebilir miyim?

Hayır. Islahla taraf değiştirilemez. Yanlış kişiye açılan davada, maddi hata istisnası dışında yeni dava açmak gerekir.

Islahla artırılan kısım zamanaşımına uğrar mı?

Uğrayabilir. Karşı taraf, ıslahla eklenen bölüm bakımından zamanaşımı def'i ileri sürebilir. Belirsiz alacak davası açmak veya ıslahı erken yapmak bu riski azaltır.

Islah dilekçesi için harç öder miyim?

Evet. Artırılan tutar üzerinden harcın tamamlanması gerekir. Harç yatırılmazsa ıslah sonuç doğurmaz.