Borcum Yok Diyorsanız: Menfi Tespit ve İstirdat Davası

Hiç almadığınız bir borç için ödeme emri geldi. Ya da borcunuzu ödediğiniz hâlde ikinci kez takip başlatıldı.

İcra ve İflas Kanunu'nun 72. maddesi bu durumlar için iki dava tanıyor: menfi tespit ve istirdat. Aralarındaki fark, paranın ödenip ödenmediğidir.

İkisi Arasındaki Fark

Menfi tespit davası, borçlunun borçlu olmadığının tespitini istemesidir. Para henüz ödenmemiştir.

Bu dava, icra takibinden önce de sonra da açılabilir.

İstirdat davası ise, borçlu olmadığı hâlde cebri icra tehdidi altında ödeme yapan kişinin, ödediği parayı geri istemesidir.

İİK m.72/7'ye göre takip sonunda para ödemek zorunda kalan borçlu, ödediği paranın geri alınması için ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde dava açabilir.

Yani ölçüt basit: para henüz ödenmediyse menfi tespit, ödendiyse istirdat.

Menfi tespit davası devam ederken borç ödenirse, dava istirdat davasına dönüşür.

Takipten Önce Açılan Menfi Tespit

İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasında borçlu, teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verilmesini isteyebilir.

Teminat, alacağın yüzde on beşinden az olamaz.

Bu, çok önemli bir imkândır: dava sonuçlanana kadar takip başlatılmasını engeller ve haciz baskısından kurtarır.

Örnek kullanım alanları: geçersiz bir senedin varlığı, ödenmiş bir borç için elde kalan senet, imzası taklit edilmiş belge, sahte fatura.

Takipten Sonra Açılan Menfi Tespit

Takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında ise ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez.

Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir.

Yani takip devam eder, haciz yapılabilir; ancak paranın alacaklıya ödenmesi durdurulabilir.

Bu ayrım pratikte çok önemlidir: ödeme emri geldiğinde önce süresinde itiraz edin (ilamsız takipte yedi gün). İtiraz takibi durdurur ve menfi tespit davasına gerek kalmayabilir.

Menfi tespit davası, itiraz süresi kaçırıldığında ya da kambiyo takibi gibi itirazın takibi durdurmadığı hâllerde daha kritik hâle gelir.

İspat Yükü

Menfi tespit davasında ispat yükü, iddianın niteliğine göre belirlenir.

Genel kural olarak borcun varlığını alacaklı ispatlar. Ancak elinde borcu gösteren bir belge (senet, sözleşme, fatura) varsa, bu belgeyi çürütmek borçluya düşer.

Sık karşılaşılan iddialar ve ispat yolları:

• “Bu imza bana ait değil.” İmza incelemesi (bilirkişi) istenir. İmza inkârı ciddi bir iddiadır; asılsız çıkarsa aleyhe sonuç doğurur.
• “Borç ödendi.” Banka dekontu, makbuz, ibraname sunulur.
• “Senet teminat senedidir.” Senedin bedelsiz veya teminat amaçlı verildiği yazılı delille ispatlanmalıdır.
• “Borç hiç doğmadı.” Temel ilişkinin bulunmadığı gösterilir.

Kambiyo senetlerinde ispat daha zordur; senet metnindeki soyutluk ilkesi nedeniyle karşı iddiaların yazılı delille desteklenmesi gerekir.

Tazminat: İki Yönlü Risk

İİK m.72, her iki tarafa da tazminat riski getirir.

Dava borçlu lehine sonuçlanırsa: tedbir kararı verilmiş olması nedeniyle alacaklının alacağını geç almış olmasından doğan zararı karşılamak üzere, borçlunun teminatı üzerinde alacaklıya hak tanınmaz. Ayrıca haksız takip yapan alacaklı aleyhine, borçlunun talebi üzerine tazminata hükmedilebilir.

Dava borçlu aleyhine sonuçlanırsa: tedbir kararı, hükmün kesinleşmesine kadar devam etmiş olsa bile, borçlu aleyhine alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata hükmolunur.

Bu yüzde yirmilik tazminat, dayanaksız menfi tespit davalarını caydırmak içindir ve ciddi bir risktir.

Bu nedenle menfi tespit davası açmadan önce elinizdeki delillerin gücünü gerçekçi biçimde değerlendirin.

Sıkça Sorulan Sorular

Menfi tespit ile istirdat farkı nedir?

Para henüz ödenmediyse menfi tespit, cebri icra tehdidi altında ödendiyse istirdat davası açılır. Menfi tespit sırasında ödeme yapılırsa dava istirdada dönüşür.

İstirdat davası süresi ne kadar?

Ödeme tarihinden itibaren bir yıl.

Takip durur mu?

Takipten önce açılan davada teminat karşılığı takibin durdurulması istenebilir. Takipten sonra açılanda takip durdurulamaz; ancak teminatla veznedeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir.

Teminat ne kadar?

Alacağın yüzde on beşinden az olamaz.

Davayı kaybedersem ne olur?

Borçlu aleyhine alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata hükmolunur.