Mirasta Denkleştirme (İade): Sağlığında Yapılan Bağışlar

Baba sağlığında bir oğluna daire aldı, diğerine bir şey vermedi. Vefatından sonra kalan malvarlığı paylaşılırken bu devir hesaba katılır mı?

Cevap, çoğu zaman evet: buna denkleştirme (iade) deniyor. Bu yazıda denkleştirmeyi, tenkisten ve muvazaadan farkını anlatıyoruz.

Denkleştirme Nedir?

TMK m.669: yasal mirasçılar, miras bırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdürler.

Aynı maddenin ikinci fıkrası önemli bir karine getirir: miras bırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi miras bırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça denkleştirmeye tabidir.

Yani altsoya yapılan karşılıksız kazandırmalarda denkleştirme asıldır; bunun dışında tutulması isteniyorsa miras bırakanın bunu açıkça belirtmiş olması gerekir.

Altsoy dışındaki mirasçılar bakımından ise durum terstir: kazandırmanın denkleştirmeye tabi olduğunun miras bırakanca belirtilmiş olması aranır.

Nasıl Yapılır?

TMK m.674: denkleştirme, kazandırmanın aynen geri verilmesi veya değerinin miras payına mahsup edilmesi suretiyle yapılabilir. Seçim, mirasçıya aittir.

Miras bırakanın bu kurala aykırı tasarrufları ve mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır.

Değerlendirme zamanı: TMK m.675 uyarınca, geri verme yükümlülüğü mirasın açıldığı andaki değere göre belirlenir. Kazandırma konusu malın daha önce elden çıkarılmış olması hâlinde, elden çıkarma anındaki değer esas alınır.

Bu kural pratikte çok önemlidir: yıllar önce alınmış bir dairenin bugünkü değeri hesaba katılır.

Ayrıca m.676: mirasçıya yapılan kazandırma miras payını aşıyorsa, mirasçı, miras bırakanın bunu kendisine bırakmak istediğini ispat ederse aşan kısmı geri vermekle yükümlü değildir. Diğer mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır.

Denkleştirme ile Tenkis Farkı

İkisi sıkça karıştırılır.

Denkleştirme, yasal mirasçılar arasındaki eşitliği sağlar. Amaç, sağlığında bir mirasçıya yapılan kazandırmanın miras payına mahsup edilmesidir. Saklı payla doğrudan ilgili değildir.

Tenkis ise saklı payların korunmasına hizmet eder. Miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmaları, saklı pay sahiplerinin talebiyle indirilir.

Bir örnekle: babanın bir çocuğuna sağlığında daire vermesi, diğer çocuk bakımından denkleştirme konusudur. Ancak baba tüm malvarlığını üçüncü bir kişiye bağışlamışsa, bu tenkis konusudur.

İki talep birlikte ileri sürülebilir ve uygulamada çoğu davada birlikte istenir.

Süre bakımından da fark vardır: tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde açılmalıdır. Denkleştirme talebi ise mirasın paylaşılması sürecinde ileri sürülür.

Muris Muvazaası ile Farkı

Üçüncü bir kurum daha vardır: muris muvazaası (mirastan mal kaçırma).

Burada miras bırakan, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği taşınmazı satış gibi göstererek devretmiştir. Görünürdeki işlem satış, gizli işlem bağıştır.

Bu durumda mirasçılar, görünürdeki satışın muvazaa nedeniyle geçersizliğini ileri sürerek tapu iptal ve tescil davası açabilir.

Farklar:

• Denkleştirmede devrin geçerliliği tartışılmaz; yalnızca miras payına mahsup edilir.
• Tenkiste devir geçerlidir; saklı payı aşan kısım indirilir.
• Muvazaada görünürdeki işlemin geçersizliği ileri sürülür ve taşınmazın tapu kaydının iptali istenir.

Muvazaa davasının önemli bir avantajı vardır: süreye tabi değildir. Ancak ispatı zordur; satış bedelinin ödenmediği, alıcının ödeme gücünün bulunmadığı, bedelin rayicin çok altında olduğu gibi olgular gösterilmelidir.

Nelerin Denkleştirmeye Tabi Olmadığı

TMK m.670: miras bırakanın, altsoyunun eğitim ve öğrenimi için yaptığı giderler, aksi belirtilmedikçe âdete uygun ölçüde denkleştirme dışındadır.

Eğitim ve öğrenimini tamamlamamış olan veya engelliliği bulunan çocuklara, paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır (m.671).

M.672: olağan hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tabi değildir.

Ayrıca altsoy hısımlarının, miras bırakanın çocuklarına verilen çeyiz veya kuruluş sermayesi niteliğindeki kazandırmalarda kendi paylarını aşan kısmı geri vermek zorunda olmadığına ilişkin özel hükümler bulunur.

Bu ayrımlar, uygulamada bilirkişi incelemesiyle değerlendirilir; hangi kazandırmanın “olağan hediye”, hangisinin “kuruluş sermayesi” olduğu somut olaya göre belirlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Denkleştirme nedir?

Yasal mirasçıların, miras bırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri karşılıksız kazandırmaları, eşitliği sağlamak için terekeye geri vermeleridir.

Babam sağlığında kardeşime daire verdi, hesaba katılır mı?

Altsoya yapılan karşılıksız kazandırmalar, aksi açıkça belirtilmedikçe denkleştirmeye tabidir; kural olarak hesaba katılır.

Hangi değer esas alınır?

Mirasın açıldığı andaki değer. Mal daha önce elden çıkarılmışsa elden çıkarma anındaki değer esas alınır.

Denkleştirme ile tenkis farkı nedir?

Denkleştirme yasal mirasçılar arasındaki eşitliği sağlar; tenkis saklı payları korur. İkisi birlikte ileri sürülebilir.

Eğitim giderleri de hesaba katılır mı?

Âdete uygun ölçüdeki eğitim ve öğrenim giderleri ile olağan hediyeler ve geleneğe uygun evlenme giderleri denkleştirme dışındadır.