Tasarrufun İptali Davası: Mal Kaçıranın Peşinden Gitmek

Borçlu, takipten hemen önce evini kardeşine, aracını eşine devretti. Kâğıt üzerinde artık malvarlığı yok.

İcra ve İflas Kanunu bu duruma çözüm getiriyor: tasarrufun iptali davası. Bu yazıda kimin, hangi şartlarla ve hangi süre içinde açabileceğini anlatıyoruz.

Davanın Amacı

İİK m.277 vd. hükümleri, borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla yaptığı tasarrufları hedefler.

Önemli bir kavramsal nokta: dava, tasarrufun tümüyle geçersiz sayılmasını sağlamaz. Mülkiyet üçüncü kişide kalır; ancak alacaklıya, o mal hâlâ borçlunun malvarlığındaymış gibi üzerinde cebri icra yapma yetkisi tanınır.

Yani kardeşine devredilen ev kardeşin adına kalır, ama alacaklı o evi haczedip sattırabilir.

Dava, borçlu ve tasarrufta bulunulan üçüncü kişiye karşı birlikte açılır. Üçüncü kişi malı elden çıkarmışsa, kötü niyetli dördüncü kişiye karşı da açılabilir.

Ön Şartlar

Dava açabilmek için üç şart aranır:

• Gerçek bir alacak. Alacağın varlığı ve tasarruftan önce doğmuş olması gerekir.
• Kesinleşmiş icra takibi. Alacaklının borçlu aleyhine yürüttüğü takibin kesinleşmiş olması aranır.
• Aciz hâli. İİK m.277 uyarınca dava, elinde muvakkat veya kati aciz vesikası bulunan alacaklılar ile iflas idaresi tarafından açılabilir.

Aciz vesikası, borçlunun haczi kabil malı bulunmadığını gösteren belgedir. Uygulamada bu belge, haciz işlemi sonucunda düzenlenir.

Aciz belgesi henüz alınmamışsa dava açılabilir ancak yargılama sırasında sunulması istenir. Bu nedenle takip dosyasında haciz aşamasının tamamlanması önemlidir.

Üç İptal Sebebi

1. İvazsız tasarruflar (m.278). Bağışlamalar ve bağışlama hükmündeki tasarruflar batıldır. Kanun, hacizden veya haczedilecek mal bulunmaması sebebiyle acizden yahut iflasın açılmasından önceki iki yıl içinde yapılan bu tür işlemleri hedefler.

Bağışlama hükmünde sayılanlar arasında; borçlunun kendi veya üçüncü kişi lehine kaydı hayat şartıyla irat ve intifa hakkı tesisi, akdin yapıldığı sırada kendi verdiği şeyin değerine göre fahiş bir bedel karşılığında yaptığı sözleşmeler bulunur.

Ayrıca borçlunun üçüncü dereceye kadar (bu derece dâhil) kan ve kayın hısımları, eşi ve evlat edindiği kişilerle yaptığı ivazlı tasarruflar da bağışlama hükmünde sayılır.

2. Aciz hâlindeki tasarruflar (m.279). Borçlunun ödeme güçlüğü içindeyken yaptığı bazı işlemler: mevcut bir borcu temin için yapılan rehin, para veya mutat ödeme araçları dışında yapılan ödemeler, vadesi gelmemiş borç için yapılan ödemeler. Bu tasarruflar, hacizden veya acizden yahut iflasın açılmasından önceki bir yıl içinde yapılmışsa batıldır.

3. Zarar verme kastı (m.280). Malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler; borçlunun içinde bulunduğu malî durumun ve zarar verme kastının işlemin diğer tarafınca bilindiği veya bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu hâllerde iptal edilebilir. Bu hâlde süre beş yıldır.

Beş Yıllık Süre

İİK m.284: iptal davası hakkı, batıl tasarrufun vukuu tarihinden itibaren beş yıl geçmekle düşer.

Bu süre hak düşürücüdür; zamanaşımı gibi kesilmez ve mahkemece resen dikkate alınır.

Sürenin başlangıcı, tasarrufun yapıldığı tarihtir — alacaklının öğrendiği tarih değil. Bu nedenle borçlunun malvarlığı hareketlerini takip etmek önemlidir.

Tapu, trafik ve ticaret sicili kayıtları üzerinden borçlunun geçmiş devirleri araştırılabilir; bu araştırma dava dilekçesinde mahkemeden de talep edilebilir.

Uygulamada Karineler

Zarar verme kastının ispatı güçtür; bu nedenle uygulamada bazı olgular güçlü emare sayılır:

• Devrin takip veya dava tarihine yakın yapılmış olması
• Devralanın borçlunun yakını olması
• Bedelin rayicin çok altında olması
• Bedelin fiilen ödendiğinin ispatlanamaması
• Devralanın ödeme gücünün bulunmaması
• Borçlunun devirden sonra da malı kullanmaya devam etmesi

Bu olguların birkaçının bir arada bulunması, davanın kabulü ihtimalini belirgin biçimde artırır.

Ayrıca dava açılırken, devredilen mal üzerine ihtiyati tedbir konulmasını isteyin; aksi hâlde mal yargılama sırasında üçüncü kişiye devredilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tasarrufun iptali davası ne sağlar?

Mülkiyet üçüncü kişide kalır; alacaklıya o mal üzerinde cebri icra yapma yetkisi tanınır.

Kimler açabilir?

Elinde muvakkat veya kati aciz vesikası bulunan alacaklılar ile iflas idaresi.

Akrabaya yapılan satış iptal edilir mi?

Borçlunun üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları, eşi ve evlat edindiği kişilerle yaptığı ivazlı tasarruflar bağışlama hükmünde sayılır ve iptale tabidir.

Süre ne kadar?

Tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl; bu süre hak düşürücüdür.

Neler zarar verme kastına emare sayılır?

Devrin takip tarihine yakınlığı, devralanın yakın olması, bedelin rayicin altında olması, ödemenin ispatlanamaması ve borçlunun malı kullanmaya devam etmesi.