Adli Yardım ve Adli Müzaharet: Masrafsız Dava

Hakkınız var ama dava masraflarını karşılayamıyorsunuz. Bu, hak arama özgürlüğünün önündeki en somut engel.

Türk hukukunda bunun iki ayrı çözümü var: mahkemeden istenen adli yardım ve barodan istenen avukat görevlendirmesi. Bu yazıda ikisini de anlatıyoruz.

Adli Yardım (HMK m.334)

HMK m.334: kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilirler.

İki koşul birlikte aranır:

1. Ekonomik yetersizlik — geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin giderleri ödeyememek
2. Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması — davanın haklılık ihtimali

Kamuya yararlı dernek ve vakıflar da, iddia ve savunmalarında haklı göründükleri ve malî açıdan zor duruma düşmeden gerekli giderleri kısmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabilir.

Yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi ise karşılıklılık şartına bağlıdır.

Kapsam ve Başvuru

HMK m.335, adli yardım kararının kapsamını sayar:

• Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet
• Yargılama ve takip giderleri için teminat gösterilmesinden muafiyet
• Dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi
• Davanın avukat ile takibi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini

Başvuru (m.336): adli yardım isteği, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeye; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır.

Talep sahibi, iddiasının özeti ile birlikte, iddiasını dayandıracağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren malî durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır.

Sunulacak belgeler: fakirlik (muhtaçlık) belgesi, gelir durumunu gösteren belgeler, tapu ve araç kayıtları sorgusu, SGK kayıtları, kira sözleşmesi.

Kanun yoluna başvuru sırasında adli yardım talebi bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır.

Adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlara karşı, tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir.

Sonrası: Geri Ödeme

Adli yardım, masrafları tümüyle ortadan kaldırmaz; erteler.

HMK m.339: adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur.

Adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hâlinde, ertelenen giderleri ödemesi tamamen veya kısmen muaf tutulabileceğine karar verilebilir.

Ayrıca m.338: adli yardımdan yararlanan kişinin malî durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkar veya sonradan malî durumunun yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır.

Bu nedenle malî duruma ilişkin beyanların doğru olması önemlidir.

Barodan Avukat Görevlendirmesi

Adli yardımdan ayrı ve tamamlayıcı bir yol daha vardır: baroların adli yardım servisleri.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.176 vd. uyarınca, avukatlık ücretini ve yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetleri adli yardım yoluyla sağlanır.

Başvuru, bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosuna yapılır. İstenen belgeler baroya göre değişmekle birlikte genellikle: kimlik, muhtaçlık belgesi, gelir durumu belgeleri ve uyuşmazlığa ilişkin evraklar.

Baro, talebi değerlendirir ve uygun görürse bir avukat görevlendirir. Görevlendirilen avukat, iş sahibinden ücret alamaz.

Bu iki yol birlikte kullanılabilir: mahkemeden adli yardım kararı alınırken barodan da avukat görevlendirmesi istenebilir.

Ceza Yargılamasında Müdafi

Ceza yargılamasında ayrı bir sistem vardır ve daha geniştir.

CMK m.150: şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir.

Bazı hâllerde ise istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir:

• Şüpheli veya sanık çocuk ise
• Kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise
• Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmalarda

Bu hâllerde müdafi ücreti Devlet tarafından karşılanır ve şüpheli veya sanıktan istenmez.

Mağdur ve katılan bakımından da CMK m.234 ve 239 kapsamında vekil görevlendirilmesi mümkündür.

Talep, kolluğa, savcılığa veya mahkemeye yapılabilir; barodan görevlendirme istenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Adli yardım koşulları nelerdir?

Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin giderleri ödeyememek ve talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması.

Nereye başvurulur?

Asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeye; icra takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine. Kanun yolunda ise bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya.

Masraflar tümüyle silinir mi?

Hayır, ertelenir. Dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir; yararlanan kişi haksız çıksa bile kısmen veya tamamen muaf tutulabilir.

Ücretsiz avukat nasıl alınır?

Bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosuna başvurulur. Görevlendirilen avukat iş sahibinden ücret alamaz.

Ceza davasında avukat verilir mi?

İstem hâlinde müdafi görevlendirilir. Çocuklarda, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır-dilsizlerde ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda istem aranmaksızın görevlendirilir.