Davada Delil Sunmak: Delil Listesi, Tanık Bildirimi ve Süreler

Hukuk davalarında en çok duyulan cümlelerden biri şudur: “Elimde belge vardı ama mahkeme kabul etmedi.” Bu, çoğu zaman belgenin değersiz olmasından değil, süresinde sunulmamış olmasından kaynaklanır.

Hukuk yargılaması, delillerin belirli aşamalarda ve belirli sürelerde sunulmasını esas alan bir düzen üzerine kuruludur. Bu düzen, tarafların birbirini sürprizle karşılaşmaktan koruma amacı taşır. Sonucu ise nettir: geç kalan delil, ne kadar güçlü olursa olsun dosyaya giremez.

Deliller Ne Zaman Bildirilir?

Kural, dilekçeler aşamasında bildirmektir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 119. maddesi, dava dilekçesinde iddia edilen her vakıanın hangi delille ispat edileceğinin gösterilmesini zorunlu tutar. Aynı zorunluluk, 129. madde uyarınca cevap dilekçesi için de geçerlidir.

Dilekçeler aşaması dört dilekçeden oluşur: dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap (replik) ve ikinci cevap (düplik). Bu aşama tamamlandıktan sonra kural olarak yeni vakıa ileri sürülemez ve yeni delil bildirilemez.

Elinizde bulunan belgeleri dilekçeye eklemek, elinizde olmayanların ise nereden getirtileceğini göstermek gerekir. “Her türlü yasal delil” ifadesi tek başına bir delil bildirimi sayılmaz; hangi belgenin hangi kurumdan isteneceği açıkça yazılmalıdır.

Ön İnceleme Duruşması ve İki Haftalık Kesin Süre

Dilekçeler aşamasından sonra mahkeme ön inceleme yapar. Bu aşamada dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık konuları tespit edilir ve taraflara delillerini sunmaları için kesin süre verilir.

Uygulamada mahkeme, ön inceleme duruşmasında ya da tensip zaptıyla taraflara iki haftalık kesin süre verir. Bu süre içinde:

• Sunulmamış belgeler dosyaya konur,
• Başka yerden getirtilecek belgeler için gerekli masraf ve talep bildirilir,
• Tanık listesi verilir.

Kesin sürenin en önemli özelliği, kaçırıldığında uzatılamaz olmasıdır. Hâkim isterse bile bu süreyi yeniden veremez; süresinde yapılmayan işlem yapılmamış sayılır.

Tanık Bildirimi: En Sık Kaybedilen Hak

Tanık deliline dayanan bir tarafın yapması gereken üç şey vardır ve üçü de sürelidir.

Birincisi, tanıkların ad ve soyadları ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi süresinde vermektir (HMK m.240). Liste verilmezse tanık dinlenmez.

İkincisi, her tanığın hangi vakıa hakkında dinleneceğini göstermektir. Kanun bunu açıkça arar; “davanın esası hakkında” gibi genel ifadeler yeterli sayılmayabilir.

Üçüncüsü, tanıkların davetiye ve gider avansını yatırmaktır. Avans yatırılmazsa mahkeme, o tanıktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verebilir.

Bir sınır daha vardır: mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının dinlenmesiyle yetinebilir. Bu nedenle tanık listesini uzun tutmak yerine, olayı doğrudan gören ve beyanı somut olan kişileri seçmek daha etkilidir.

Her Vakıa Tanıkla İspat Edilemez

Delil sunmanın ikinci sınırı, senetle ispat zorunluluğudur. Kanunun 200. maddesi uyarınca, belirli bir parasal sınırı aşan hukuki işlemlerin senetle ispat edilmesi gerekir; bu işlemlere karşı tanık dinlenemez. Sınır her yıl güncellenir.

Bu kuralın istisnaları vardır. Başlıcaları şunlardır:

• Delil başlangıcı bulunması: İddia edilen işlemi tümüyle ispatlamaya yetmeyen ama varlığına delalet eden yazılı bir belge (mesaj, e-posta, dekont) varsa tanık dinlenebilir (HMK m.202).
• Karşı tarafın açık muvafakati: Karşı taraf tanık dinlenmesine itiraz etmezse tanık dinlenebilir.
• Senet alınmasında imkânsızlık veya olağanüstü hâl bulunması.
• Yakın akrabalar arasındaki işlemler gibi kanunda sayılan hâller (HMK m.203).

Buna karşılık iş hukuku uyuşmazlıklarında tanık deliline geniş biçimde başvurulur; fazla mesai ve çalışma süresi gibi vakıalar çoğu zaman tanıkla ispatlanır.

Sonradan Delil Sunulabilir mi?

Kural katıdır ama mutlak değildir. Kanunun 145. maddesi, tarafların kusuru olmaksızın süresinde sunamadıkları delilleri sonradan sunabilmelerine imkân tanır. Ayrıca yargılamayı geciktirmeme koşuluyla mahkeme, sonradan sunulan delili kabul edebilir.

Burada belirleyici olan kusursuzluğun ispatıdır. Belgenin varlığından sonradan haberdar olduğunuzu ya da elde etmek için başvurduğunuz kurumun geç cevap verdiğini göstermeniz beklenir. “Sunmayı unuttum” bir gerekçe değildir.

Bir başka yol ıslahtır: tahkikat bitene kadar bir kez yapılabilen ıslah ile dava dilekçesindeki eksiklikler giderilebilir. Ancak ıslah, süresinde bildirilmeyen delilleri kural olarak canlandırmaz; asıl işlevi talep sonucunu düzeltmektir.

Son olarak karşı tarafın elindeki belgeler için ayrı bir yol vardır: mahkemeden, o belgenin ibrazına karar verilmesi istenebilir (HMK m.219). İbrazdan kaçınılması hâlinde mahkeme, belgenin içeriği hakkındaki iddiayı doğru kabul edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Delil listesi ne zaman verilir?

Deliller kural olarak dilekçeler aşamasında bildirilir. Ön inceleme aşamasında mahkeme, sunulmamış delillerin tamamlanması ve tanık listesinin verilmesi için genellikle iki haftalık kesin süre verir.

Tanık listesini süresinde vermezsem ne olur?

Tanık dinlenmez. Kesin süre uzatılamaz; süresinde yapılmayan işlem yapılmamış sayılır. Ayrıca her tanığın hangi vakıa hakkında dinleneceği de gösterilmelidir.

Sonradan delil sunabilir miyim?

Kusurunuz olmaksızın süresinde sunamadığınız delilleri sonradan sunabilirsiniz (HMK m.145); ancak kusursuzluğunuzu ispatlamanız beklenir. Yargılamayı geciktirmeme koşuluyla mahkeme kabul edebilir.

Her iddia tanıkla ispatlanabilir mi?

Hayır. Belirli bir parasal sınırı aşan hukuki işlemler senetle ispat edilmelidir. Delil başlangıcı bulunması, karşı tarafın muvafakati veya kanunda sayılan istisnalar varsa tanık dinlenebilir.

Karşı tarafın elindeki belgeyi nasıl isterim?

Mahkemeden belgenin ibrazına karar verilmesini talep edebilirsiniz. Haklı sebep olmaksızın ibrazdan kaçınılması hâlinde mahkeme, belgenin içeriğine ilişkin iddiayı doğru kabul edebilir.