Analık İzni, Süt İzni ve Babalık İzni

Doğum, çalışma hayatında en çok hak kaybı yaşanan dönemlerden biri. Oysa İş Kanunu bu konuda oldukça net düzenlemeler içeriyor.

Bu yazıda analık iznini, süt iznini, babalık ve mazeret izinlerini ve doğum nedeniyle fesih yasağını anlatıyoruz.

Analık İzni

İş Kanunu m.74: kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır.

Çoğul gebelik hâlinde doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta süre eklenir.

Ancak sağlık durumu uygun olduğu takdirde, doktorun onayı ile kadın işçi isterse doğumdan önceki üç haftaya kadar iş yerinde çalışabilir. Bu durumda, kadın işçinin çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir.

Erken doğum: kadın işçinin erken doğum yapması hâlinde ise doğumdan önce kullanamadığı çalıştırılmayacak süreler, doğum sonrası sürelere eklenmek suretiyle kullandırılır.

Engelli çocuk: doğumda veya doğum sonrasında annenin ölümü hâlinde, doğum sonrası kullanılamayan süreler babaya kullandırılır. Ayrıca engelli çocuk doğuran işçiye doğum sonrası izin süresine otuz gün eklenir.

Evlat edinme: üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinene sekiz hafta analık hâli izni kullandırılır.

Süt İzni

İş Kanunu m.74/son: kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir.

Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.

İki nokta önemlidir:

1. Kullanım saatini işveren değil işçi belirler. İşveren “öğle arasında kullan” diyemez.
2. Bu süre çalışma süresinden sayılır; ücretten kesinti yapılamaz ve telafisi istenemez.

Uygulamada süt izni ya hiç kullandırılmaz ya da kullandırılmadığı hâlde kullanıldığı gösterilir. Kullandırılmayan süt izni, fazla çalışma olarak değerlendirilebilir ve ücreti talep edilebilir.

Bu talebin ispatı için giriş-çıkış kayıtları, puantaj ve tanık beyanları kullanılır.

Doğum Sonrası Diğer Haklar

Yarım çalışma ödeneği. İş Kanunu m.74 uyarınca analık izninin bitiminden itibaren, çocuğunun bakımı ve yetiştirilmesi amacıyla ve çocuğun hayatta olması kaydıyla kadın işçi ile üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçilere istekleri hâlinde;

• Birinci doğumda altmış gün
• İkinci doğumda yüz yirmi gün
• Sonraki doğumlarda ise yüz seksen gün

süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir. Çoğul doğum hâlinde bu sürelere otuzar gün eklenir. Çocuğun engelli doğması hâlinde bu süre üç yüz altmış gün olarak uygulanır.

Altı aylık ücretsiz izin. İsteği hâlinde kadın işçiye, on altı haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik hâlinde on sekiz haftalık süreden sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu izin, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinme hâlinde eşlerden birine veya evlat edinene de verilir.

Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.

Kısmi süreli çalışma. Analık izninin bitiminden sonra, çocuğun zorunlu ilköğretim çağının başladığı tarihi izleyen ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talebinde bulunabilir; bu talep karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz.

Babalık ve Mazeret İzinleri

İş Kanunu'nun ek 2. maddesi mazeret izinlerini düzenler:

• Evlenme veya evlat edinme hâlinde üç gün
• Eşinin doğum yapması hâlinde beş gün (babalık izni)
• Ana veya babasının, eşinin, kardeşinin, çocuğunun ölümü hâlinde üç gün
• İşçilerin en az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde on güne kadar ücretli izin

Bu izinler ücretlidir ve yıllık izinden düşülemez.

Ayrıca m.55 uyarınca bu izinlerde geçen süreler, yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış gibi sayılır.

Fesih Yasağı ve Ayrımcılık

Doğum ve hamilelik nedeniyle fesih, iş hukukunun en net yasaklarından biridir.

İş Kanunu m.18/3: özellikle cinsiyet nedeniyle ve m.74'te öngörülen ve kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek, geçerli bir fesih nedeni oluşturmaz.

Ayrıca m.25/I-b uyarınca hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hâllerde işverenin derhal fesih hakkı, m.17'deki bildirim önellerini altı hafta aşmasından sonra doğar; doğum ve gebelikte bu süre m.74'teki sürenin bitiminden itibaren başlar.

Ayrımcılık tazminatı: İş Kanunu m.5, cinsiyet nedeniyle ayrım yapılamayacağını düzenler ve ihlal hâlinde işçiye, ihlalin ağırlığına göre dört aya kadar ücreti tutarında tazminat isteme hakkı tanır.

Bu tazminat, kıdem ve ihbar tazminatının yanında ayrıca istenir.

Doğum sonrası işten çıkarılan işçi için ayrıca işe iade davası gündeme gelir: fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Analık izni kaç haftadır?

Doğumdan önce sekiz, sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı hafta. Çoğul gebelikte doğum öncesine iki hafta eklenir.

Doğumdan önce çalışabilir miyim?

Sağlık durumu uygunsa ve doktor onayı varsa doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışılabilir; çalışılan süreler doğum sonrasına eklenir.

Süt izni ne kadar?

Bir yaşından küçük çocuk için günde toplam bir buçuk saat. Kullanım saatini işçi belirler ve süre çalışma süresinden sayılır.

Babalık izni kaç gün?

Eşinin doğum yapması hâlinde beş gün ücretli izin verilir.

Doğum nedeniyle işten çıkarılabilir miyim?

Hayır. Cinsiyet nedeniyle ve kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek geçerli fesih nedeni oluşturmaz; ayrıca dört aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı istenebilir.