Sendika Üyeliği, Toplu Sözleşme ve Grev Hakkı

Sendika üyeliği anayasal bir hak ve 6356 sayılı Kanun ile ayrıntılı biçimde korunuyor. Ama uygulamada üyelik nedeniyle baskı görmek yaygın bir sorun.

Bu yazıda üyeliğin nasıl kurulduğunu, işverenin bunu nasıl öğrendiğini, sendikal tazminatı ve toplu sözleşmeden yararlanmayı anlatıyoruz.

Üyelik Nasıl Kurulur?

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.17: on beş yaşını dolduran ve bu Kanun hükümlerine göre işçi sayılanlar, işçi sendikalarına üye olabilir.

Sendikaya üyelik, Bakanlıkça sağlanan elektronik başvuru sistemine e-Devlet kapısı üzerinden üyelik başvurusunda bulunulması ve sendika tüzüğünde belirlenen yetkili organın kabulü ile e-Devlet kapısı üzerinden kazanılır.

Üyelik başvurusu, sendika tarafından otuz gün içinde reddedilmediği takdirde üyelik talebi kabul edilmiş sayılır.

Üyelikten çekilme (m.19): her üye, e-Devlet kapısı üzerinden çekilme bildiriminde bulunmak suretiyle üyelikten çekilebilir. Çekilme, sendikaya bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanır.

Bir işçinin aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üyeliği mümkün değildir; aksi hâlde sonraki üyelikler geçersizdir.

Sendikal Güvence

6356 sayılı Kanun m.25, sendika özgürlüğünün güvencesini düzenler ve iş hukukundaki en güçlü korumalardan birini getirir.

İşçilerin işe alınmaları; belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri, belli bir sendikadaki üyeliği sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri veya herhangi bir sendikaya üye olmaları veya olmamaları şartına bağlı tutulamaz.

İşveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler veya ayrı sendikalara üye olan işçiler arasında, çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından herhangi bir ayrım yapamaz.

Sendikal tazminat: işverenin bu hükümlere aykırı hareket etmesi hâlinde işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir.

Bu, iş hukukundaki en yüksek tazminat kalemlerinden biridir.

İspat kolaylığı: aynı maddeye göre, sendikal bir nedenle iş sözleşmesinin feshi hâlinde işçi, iş güvencesi hükümlerine göre dava açabilir. İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiği iddiası ile açılacak davada, feshin nedenini ispat yükümlülüğü işverene aittir. Feshin işverenin ileri sürdüğü nedene dayanmadığını iddia eden işçi, feshin sendikal nedene dayandığını ispatla yükümlüdür.

İş güvencesi kapsamında olmayan işçiler bakımından da sendikal tazminat talebi mümkündür.

Toplu İş Sözleşmesi ve Yetki

Toplu iş sözleşmesi yapabilmek için sendikanın yetkili olması gerekir.

6356 sayılı Kanun m.41: kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi bulunması şartıyla işçi sendikası, toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması hâlinde bu işyeri veya işletme için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.

Yetki tespiti için Bakanlığa başvurulur; tespite karşı itiraz yolu ve süreleri kanunda düzenlenmiştir.

Kimler yararlanır? M.39: toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır.

Toplu iş sözleşmesinin imzalanması tarihinde taraf sendikaya üye olanlar yürürlük tarihinden, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin taraf işçi sendikasınca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

Dayanışma aidatı: toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf sendikaya üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde taraf sendikaya üye olup da ayrılanlar, dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilirler. Bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma, talep tarihinden geçerlidir.

Grev ve Lokavt

6356 sayılı Kanun m.58: işçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarına grev denir.

Kanuni grev, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarıyla çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla, bu Kanun hükümlerine uygun olarak yapılan grevdir.

Bunun dışında kalanlar kanun dışı grev sayılır ve ağır sonuçlar doğurur: işveren, kanun dışı greve katılan işçilerin iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir ve zararının tazminini isteyebilir.

Kanun ayrıca grev yasağı bulunan işleri ve işyerlerini sayar (m.62): can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğalgazdan başlayan petrokimya işleri, bankacılık hizmetlerinde grev ve lokavt yapılamaz.

Ayrıca m.63, karar verilmiş veya başlanmış olan kanuni bir grev veya lokavtın genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte olması hâlinde Cumhurbaşkanınca altmış gün süreyle ertelenebileceğini düzenler.

Grev süresince işçilerin iş sözleşmeleri askıda kalır; ücret ve sosyal yardımlar ödenmez.

Uygulamada Yapılması Gerekenler

Sendikal baskı yaşayan işçi için pratik adımlar:

1. Üyelik tarihinizi belgeleyin. e-Devlet üzerinden üyelik kaydınızı alın.
2. Baskıyı kayıt altına alın. Tarihli notlar, yazışmalar, tanıklar.
3. Sendikanıza bildirin. Sendikanın işverene yaptığı yazılı başvurular güçlü delil oluşturur.
4. Görev değişikliklerini takip edin. Üyelikten sonra yapılan yer ve görev değişiklikleri, sendikal nedeni gösteren emare olabilir.
5. Fesih hâlinde süreyi kaçırmayın. İşe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurun.

Dördüncü madde uygulamada belirleyicidir: aynı dönemde sendikaya üye olan işçilerin toplu biçimde çıkarılması ya da yer değiştirmesi, sendikal nedeni ortaya koyan en güçlü olgudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Sendikaya nasıl üye olunur?

e-Devlet kapısı üzerinden elektronik başvuruyla. Başvuru otuz gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır.

İşveren üyeliğimi öğrenir mi?

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma bakımından üyelik sendikaca işverene bildirilir. Ancak üyelik nedeniyle ayrım yapılması yasaktır ve sendikal tazminat doğurur.

Sendikal tazminat ne kadar?

İşçinin bir yıllık ücret tutarından az olamaz.

Üye değilim, toplu sözleşmeden yararlanabilir miyim?

Dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilirsiniz; bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden geçerlidir.

Her grev kanuni midir?

Hayır. Kanuni grev, toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında kanun hükümlerine uygun yapılan grevdir. Kanun dışı greve katılan işçinin sözleşmesi haklı nedenle feshedilebilir.