Faiz Türleri: Yasal Faiz, Temerrüt Faizi ve Avans Faizi

Alacak davasında en çok kaybedilen kalem faizdir — hukuki hatadan değil, dilekçede faiz türünün ve başlangıç tarihinin yazılmamasından.

Bu yazıda faiz türlerini, hangi alacakta hangisinin isteneceğini ve başlangıç tarihinin nasıl belirleneceğini anlatıyoruz.

Temel Ayrım

3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun, iki temel faiz türü tanımlar.

Kanuni (yasal) faiz: borçlar hukukuna göre faiz ödenmesi gereken hâllerde, miktarı sözleşme ile tespit edilmemişse bu ödeme yıllık olarak kanunda belirlenen oran üzerinden yapılır. Oran, Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebilir.

Temerrüt faizi: bir miktar paranın ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça, geçmiş günler için kanuni faiz oranı üzerinden temerrüt faizi ödemeye mecburdur.

Ayrıca sözleşme ile kararlaştırılacak temerrüt faizi oranının, kanuni faiz oranından fazla olması hâlinde, ayrıca bir kararlaştırmaya gerek olmaksızın bu oran uygulanır.

Ticari İşlerde Avans Faizi

3095 sayılı Kanun m.2/3: ticari işlerde, temerrüt faizi oranı sözleşmeyle kararlaştırılmamışsa, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı — yılın 30 Haziran günü önceki yılın 31 Aralık gününe göre belirli oranda değişmişse yılın ikinci yarısında bu oran — esas alınır.

Bu oran, yasal faizden yüksektir. Ticari alacaklarda talep edilmemesi ciddi kayıp doğurur.

Ayrıca TTK m.1530, mal ve hizmet tedarikinde geç ödemenin sonuçlarını özel olarak düzenler: sözleşmede öngörülmemişse veya ilgili hükümler geçersizse, alacaklı ihtara gerek olmaksızın temerrüt faizine hak kazanır ve bu faiz oranı Merkez Bankası'nca ilan edilen orandır.

Bu, tacirler arası ilişkilerde alacaklıyı koruyan güçlü bir düzenlemedir.

Faiz Başlangıç Tarihi

Faizin hangi tarihten işleyeceği, faiz oranı kadar önemlidir.

Kesin vadeli borçlarda: TBK m.117/2 uyarınca borcun ifa edileceği gün taraflarca birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle borçlu ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer.

Vade yoksa: alacaklının ihtarı gerekir. İhtar tarihinden itibaren faiz işler.

Haksız fiillerde: faiz kural olarak haksız fiil tarihinden itibaren işler; ayrıca ihtar aranmaz.

Sebepsiz zenginleşmede: faiz, kural olarak ihtar veya dava tarihinden işler.

İşçilik alacaklarında: kıdem tazminatında fesih tarihinden itibaren mevduata uygulanan en yüksek faiz istenebilir; diğer işçilik alacaklarında ise talebe göre yasal faiz veya varsa özel düzenlemedeki faiz uygulanır.

Bu son ayrım sık atlanır ve kıdem tazminatında ciddi kayba yol açar.

Bileşik Faiz Yasağı

TBK m.121/3: işlemiş faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz.

Aynı hüküm, bu yasağın ticari işlerde uygulanmayacağını da belirtir: üç aydan aşağı olmamak üzere, faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi ticari işlerde kararlaştırılabilir.

Ayrıca 3095 sayılı Kanun m.3, temerrüt faizinin ayrıca faizini isteme hakkı bulunmadığını düzenler.

Bu kurallar, icra takiplerinde sık ihlal edilir. Takip tutarındaki faiz hesabının bu kurallara uygun olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Ayrıca kredi kartı borçlarında 5464 sayılı Kanun uyarınca gecikme faizi anaparaya eklenerek yeniden faiz yürütülemez ve Merkez Bankası'nca belirlenen azami oranlar aşılamaz.

Dilekçede Nasıl Yazılmalı?

Talep sonucunda faiz üç unsurla birlikte yazılmalıdır:

1. Tür: yasal faiz mi, ticari avans faizi mi, mevduata uygulanan en yüksek faiz mi?
2. Başlangıç tarihi: temerrüt tarihi, ihtar tarihi, dava tarihi ya da haksız fiil tarihi.
3. Uygulanacak tutar: asıl alacağın tamamı mı, bir kısmı mı?

Örnek ifade: “… TL alacağın, temerrüt tarihi olan … tarihinden itibaren işleyecek ticari avans faizi ile birlikte davalıdan tahsiline karar verilmesini talep ederim.”

Faiz türü belirtilmezse mahkeme yasal faize hükmeder; sonradan ıslah edilmedikçe fark talep edilemez.

Son bir not: HMK m.26 uyarınca hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır ve ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Bu nedenle faiz talebi de açıkça ileri sürülmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yasal faiz ile temerrüt faizi farkı nedir?

Yasal faiz, faiz ödenmesi gereken hâllerde oran kararlaştırılmamışsa uygulanan orandır. Temerrüt faizi ise borçlunun temerrüde düşmesi hâlinde geçmiş günler için ödenen faizdir.

Ticari alacakta hangi faiz istenir?

Sözleşmede oran kararlaştırılmamışsa ticari işlere uygulanan avans faizi esas alınır; bu oran yasal faizden yüksektir.

Faiz ne zaman başlar?

Kesin vadeli borçlarda vadenin geçmesiyle ihtara gerek olmadan; vade yoksa ihtar tarihinden; haksız fiillerde fiil tarihinden itibaren.

Faize faiz işletilebilir mi?

Kural olarak hayır. Ancak ticari işlerde, üç aydan aşağı olmamak üzere faizin anaparaya eklenerek yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılabilir.

Kıdem tazminatında hangi faiz uygulanır?

Fesih tarihinden itibaren mevduata uygulanan en yüksek faiz istenebilir; talep dilekçede açıkça belirtilmelidir.