Ticari Alacak Nasıl Tahsil Edilir? Fatura, Çek ve Takip

Mal teslim edildi, hizmet verildi, fatura kesildi — ama ödeme gelmedi. Esnaf ve şirketler için en yıpratıcı süreçlerden biri.

Doğru yolu seçmek, tahsilat süresini aylarca kısaltabilir. Bu yazıda elinizdeki belgeye göre hangi yolun daha hızlı olduğunu karşılaştırıyoruz.

Önce Belgeyi Sınıflandırın

Tahsilat yolunu belirleyen şey, elinizdeki belgedir:

• Çek, bono (senet) veya poliçe — kambiyo senedi. En hızlı yol.
• Mahkeme ilamı veya ilam niteliğinde belge — noter senedi, arabuluculuk anlaşma belgesi. İlamlı takip.
• Fatura, irsaliye, sözleşme, cari hesap ekstresi — adi belge. İlamsız takip veya dava.
• Yalnızca sözlü anlaşma — en zayıf durum; önce delil oluşturmak gerekir.

Faturanın hukuki değerine ilişkin önemli bir kural vardır: Türk Ticaret Kanunu'nun 21. maddesine göre, faturayı alan kişi sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse faturanın içeriğini kabul etmiş sayılır.

Bu, faturayı güçlü bir delil hâline getirir — ancak faturanın usulüne uygun tebliğ edildiğinin ispatı gerekir. Bu nedenle faturaları tebliğ kaydı bırakan bir yolla gönderin.

Ticari Uyuşmazlıklarda Arabuluculuk

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından, ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır.

Yani doğrudan dava açamazsınız; önce arabulucuya başvurmanız gerekir. Aksi hâlde dava usulden reddedilir.

Ancak kritik bir ayrım vardır: icra takibi başlatmak için arabuluculuk şartı aranmaz. Doğrudan takip yapabilirsiniz. Arabuluculuk şartı yalnızca dava açmak için geçerlidir.

Bu nedenle pratik strateji genellikle şudur: önce icra takibi başlatılır; borçlu itiraz ederse, itirazın iptali davası öncesinde arabuluculuğa gidilir.

Hangi Takip Yolu?

Kambiyo senetlerine mahsus takip. Çek, bono ve poliçe için. En hızlı yoldur çünkü borçlunun itirazı takibi kendiliğinden durdurmaz; itirazı icra mahkemesine yapması ve mahkemenin takibin durdurulmasına karar vermesi gerekir. Ödeme emrine itiraz süresi beş gündür.

İlamsız takip. Fatura ve sözleşme gibi adi belgeler için. Ödeme emrine itiraz süresi yedi gündür ve itiraz takibi durdurur. Bu durumda alacaklının itirazın iptali (dava) veya itirazın kaldırılması (icra mahkemesi) yoluna gitmesi gerekir.

İlamlı takip. Mahkeme kararı ya da ilam niteliğinde belge varsa. Borca itiraz edilemez; yalnızca sınırlı sebeplerle icranın geri bırakılması istenebilir.

İtirazın kaldırılması yolu, elinizde İİK m.68 anlamında bir belge — imzası ikrar edilmiş adi senet, resmî belge — varsa çok daha hızlıdır; icra mahkemesi dosya üzerinden kısa sürede karar verir.

Faiz: Ticari İşlerde Fark

Ticari işlerde temerrüt faizi, adi işlerden farklıdır.

Taraflar arasında oran kararlaştırılmamışsa, ticari işlerde ticari işlere uygulanan avans faizi oranı esas alınır ve bu oran yasal faizden yüksektir.

Ayrıca mal ve hizmet tedarikinde geç ödemenin sonuçlarına ilişkin TTK m.1530 özel bir düzenleme getirir: sözleşmede öngörülmemişse veya ilgili hükümler geçersizse, alacaklı ihtara gerek olmaksızın temerrüt faizine hak kazanır ve bu faiz oranı Merkez Bankası'nca ilan edilen orandır.

Talep dilekçesinde faiz türünün ve başlangıç tarihinin açıkça belirtilmesi gerekir; belirtilmezse yasal faize hükmedilir ve ciddi bir kayıp doğar.

Zamanaşımı

Ticari alacaklarda zamanaşımı, alacağın niteliğine göre değişir:

• Genel kural olarak on yıl (TBK m.146)
• Satım, kira, vekâlet ve benzeri ilişkilerden doğan bazı alacaklarda beş yıl (TBK m.147)
• Çekte ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl
• Bonoda vadeden itibaren üç yıl

Zamanaşımı, icra takibi ya da dava ile kesilir; kesilmeden sonra yeniden işlemeye başlar. Borçlunun borcu ikrar etmesi veya ödeme yapması da zamanaşımını keser.

Çekte üç yıllık süre dolmuşsa kambiyo takibi yapılamaz; ancak temel ilişkiye dayalı alacak talebi hâlâ mümkün olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ticari alacakta arabuluculuk zorunlu mu?

Konusu para olan alacak ve tazminat talepleri için dava açmadan önce zorunludur. İcra takibi başlatmak için ise arabuluculuk şartı aranmaz.

Çek ile fatura arasında takip farkı var mı?

Evet. Çekte kambiyo senetlerine mahsus takip yapılır ve itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; faturada ilamsız takipte itiraz takibi durdurur.

Faturaya itiraz edilmezse ne olur?

TTK m.21 uyarınca faturayı alan sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır. Faturanın usulünce tebliğ edildiğinin ispatı gerekir.

Ticari işlerde faiz oranı ne?

Oran kararlaştırılmamışsa ticari işlere uygulanan avans faizi esas alınır; mal ve hizmet tedarikinde TTK m.1530 özel düzenleme getirir. Faiz türü dilekçede açıkça belirtilmelidir.

Çekte zamanaşımı ne kadar?

İbraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl. Süre dolmuşsa kambiyo takibi yapılamaz ancak temel ilişkiye dayalı talep mümkün olabilir.