Dava Şartları: Esasa Girilmeden Reddedilen Davalar

Bir dava, haklı olduğunuz hâlde kaybedilebilir — çünkü mahkeme haklılığa hiç bakmamıştır. Buna usulden ret denir ve sebebi dava şartı eksikliğidir.

Bu yazıda dava şartlarının neler olduğunu, hangilerinin sonradan tamamlanabildiğini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz.

Dava Şartı Nedir?

Dava şartları, bir davanın esastan incelenebilmesi için bulunması gereken koşullardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 114. maddesinde sayılırlar.

İki özellikleri vardır. Birincisi, hâkim bunları yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetir; taraflardan birinin ileri sürmesi gerekmez. İkincisi, eksiklik hâlinde dava esasa girilmeden usulden reddedilir.

Bu, davanın kaybedilmesi anlamına gelmez: usulden ret kesin hüküm oluşturmaz, eksiklik giderilerek yeniden dava açılabilir. Ancak zaman ve masraf kaybı doğar, bu arada zamanaşımı da işlemeye devam eder.

Başlıca Dava Şartları

Kanunda sayılanların uygulamada en sık karşılaşılanları:

• Yargı yolu: uyuşmazlığın adli yargıda mı idari yargıda mı görüleceği
• Görev: asliye hukuk mu sulh hukuk mu, ihtisas mahkemesi mi
• Taraf ve dava ehliyeti, temsilcinin yetkili olması
• Hukuki yarar: davanın açılmasında korunmaya değer güncel bir menfaat
• Derdestlik bulunmaması: aynı davanın hâlihazırda görülmekte olmaması
• Kesin hüküm bulunmaması
• Gider avansının yatırılmış olması
• Zorunlu arabuluculuğa başvurulmuş olması — kanunun öngördüğü uyuşmazlıklarda

Bunlara ek olarak özel kanunlarda öngörülen şartlar da vardır; tüketici uyuşmazlıklarında hakem heyetine başvuru bunun bir örneğidir.

Derdestlik: Aynı Davayı İki Kez Açmak

Derdestlik, aynı taraflar arasında aynı konu ve aynı sebebe dayanan bir davanın hâlihazırda görülmekte olmasıdır. Üç unsurun birlikte bulunması aranır: taraflar, konu ve sebep aynı olmalıdır.

İkinci dava derdestlik nedeniyle usulden reddedilir. Kesin hükümden farkı, ilk davanın henüz sonuçlanmamış olmasıdır: kesin hükümde dosya bitmiştir, derdestlikte sürmektedir.

Uygulamada bu duruma çoğu zaman farkında olmadan düşülür: farklı avukatlarla ya da farklı adliyelerde aynı talebin yeniden ileri sürülmesi tipik örnektir. Aynı olayla ilgili birden fazla dosyanız varsa, hangi talebin hangi dosyada olduğunu baştan netleştirin.

Zorunlu Arabuluculuk: En Sık Atlanan Şart

Bugün usulden ret kararlarının önemli bölümü bu şarttan kaynaklanıyor. Arabuluculuk, sayılan uyuşmazlıklarda dava şartıdır:

• İşçi–işveren uyuşmazlıklarında işçilik alacakları ve işe iade
• Ticari davalarda konusu para olan alacak ve tazminat istemleri
• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve kat mülkiyeti uyuşmazlıklarının bir bölümü

Önemli istisnalar da vardır: iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi–manevi tazminat davaları ile bunlara ilişkin rücu davaları arabuluculuk kapsamı dışındadır.

Arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklenmesi gerekir; eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, sunulmazsa dava usulden reddedilir.

Eksiklik Giderilebilir mi?

Dava şartları ikiye ayrılır ve fark pratikte belirleyicidir.

Tamamlanabilir olanlar: gider avansının yatırılmaması, temsil belgesindeki eksiklik gibi hâllerde hâkim süre verir; süre içinde giderilirse dava devam eder.

Tamamlanamaz olanlar: kesin hüküm bulunması, derdestlik ya da hukuki yararın yokluğu gibi hâllerde eksiklik giderilemez; dava usulden reddedilir.

Görev konusunda ise ayrı bir çözüm vardır: mahkeme görevsizlik kararı verir ve taraflardan biri, kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde görevli mahkemeye gönderilmesini isteyebilir. Bu süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır — usulden ret kararlarının sessiz kayıplarından biri budur.

Sıkça Sorulan Sorular

Dava şartı eksikliği davayı kaybettirir mi?

Dava usulden reddedilir ama bu kesin hüküm oluşturmaz; eksiklik giderilerek yeniden dava açılabilir. Zaman ve masraf kaybı doğar.

Derdestlik nedir?

Aynı taraflar arasında aynı konu ve sebebe dayanan bir davanın hâlihazırda görülmekte olmasıdır; ikinci dava usulden reddedilir.

Arabuluculuğa gitmeden dava açarsam ne olur?

Zorunlu olduğu uyuşmazlıklarda mahkeme bir haftalık kesin süre verir; son tutanak sunulmazsa dava usulden reddedilir.

İş kazası tazminatında arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır. İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları kapsam dışındadır.

Görevsizlik kararı verildi, ne yapmalıyım?

Kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini isteyin; aksi hâlde dava açılmamış sayılır.