İşe Girerken: Sözleşme, Deneme Süresi ve Belgeler

Yeni bir işe başlarken önünüze konan sözleşme çoğu zaman okunmadan imzalanıyor. Oysa o metindeki birkaç madde, yıllar sonra karşınıza çıkabiliyor.

Bu yazıda iş sözleşmesinde dikkat edilecek maddeleri ve işverenin yasal yükümlülüklerini anlatıyoruz.

Sözleşme Türü

Belirsiz süreli sözleşme asıldır ve işçi lehinedir: iş güvencesi hükümleri, ihbar öneli ve kıdem tazminatı bu sözleşmeye bağlıdır.

Belirli süreli sözleşme ise sınırlıdır. İş Kanunu m.11: belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yapılan sözleşmedir.

Aynı madde: belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden olmadıkça, birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz. Aksi hâlde iş sözleşmesi başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.

Bu, işçi lehine güçlü bir korumadır: her yıl yenilenen belirli süreli sözleşmeler, esaslı neden yoksa belirsiz süreli sayılır ve kıdem hakları doğar.

İş Kanunu m.12 ayrıca ayrım yasağı getirir: belirli süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt iş sözleşmesinin süreli olmasından dolayı belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

Deneme Süresi

İş Kanunu m.15: taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir.

Ancak önemli bir kural vardır: işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.

Yani deneme süresinde çıkarılan işçi, çalıştığı günlerin ücretini, fazla mesaisini ve diğer haklarını alır.

Ayrıca deneme süresi, kıdem hesabına dâhildir: iş sözleşmesi devam ederse, deneme süresi de hizmet süresinden sayılır.

Deneme süresinin iki ayı (toplu iş sözleşmesiyle dört ayı) aşan kısmı geçersizdir; bu süreden sonra yapılan fesih, olağan fesih hükümlerine tabidir.

Dikkat Edilecek Maddeler

Sözleşmede karşılaşabileceğiniz ve dikkat gerektiren hükümler:

• Ücret. Net mi brüt mü? Yan haklar (yol, yemek, prim) yazılı mı? İleride kıdem tazminatı bu tutar üzerinden hesaplanır.
• Fazla mesai ücretinin aylık ücrete dâhil olduğu kaydı. Bu kayıt geçerlidir ancak yılda 270 saatlik kısmı kapsar; aşan süreler ayrıca ödenir.
• Cezai şart. İş sözleşmelerinde cezai şart, yerleşik uygulamada karşılıklılık ilkesine tabidir: yalnızca işçi aleyhine öngörülen cezai şart geçersiz sayılır. Ayrıca hâkim aşırı cezayı indirir.
• Rekabet yasağı. Yalnızca müşteri çevresi veya üretim sırlarına erişimi olan ve bu bilgilerin kullanılması işverene önemli zarar verecek işçiler bakımından geçerlidir; süresi iki yılı aşamaz.
• Görev ve yer değişikliği yetkisi. Sözleşmeye konulan bu yetki, İş K. m.22 kapsamındaki esaslı değişiklik korumasını tümüyle ortadan kaldırmaz; değişikliğin dürüstlük kuralına uygun kullanılması aranır.
• Eğitim gideri iadesi. İşverence karşılanan eğitim giderlerinin, belirli süre çalışılmaması hâlinde iadesi kararlaştırılabilir; ancak süre ve tutar makul olmalıdır.

İşverenin Yükümlülükleri

İşe başlarken işverenin yerine getirmesi gerekenler:

• SGK işe giriş bildirgesi. Kural olarak sigortalı çalıştırmaya başlanmadan önce Kuruma bildirilmelidir. e-Devlet'ten kontrol edin.
• Yazılı sözleşme. İş Kanunu m.8: süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur.
• Yazılı belge. Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren, işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve varsa eklerini, ücret ödeme dönemini, süresi belirli ise sözleşmenin süresini, fesih hâlinde tarafların uymak zorunda oldukları hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür.
• İş sağlığı ve güvenliği eğitimi. 6331 sayılı Kanun kapsamında işe başlamadan önce verilmelidir.
• İşe giriş sağlık raporu. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde zorunludur.
• Kişisel koruyucu donanım. Ücretsiz sağlanmalıdır.

Ayrıca ücretin, belirli sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde banka aracılığıyla ödenmesi zorunludur.

İşten Ayrılırken Alınacak Belgeler

İş ilişkisi sona erdiğinde talep edilmesi gereken belgeler:

• Çalışma belgesi. İş Kanunu m.28: işten ayrılan işçiye, işveren tarafından işinin çeşidinin ne olduğunu ve süresini gösteren bir belge verilir. Belgenin vaktinde verilmemesinden veya belgede doğru olmayan bilgiler bulunmasından zarar gören işçi veya işçiyi işine alan yeni işveren, eski işverenden tazminat isteyebilir.
• İşten ayrılış bildirgesi. Çıkış kodunu kontrol edin; kod 3 (istifa) veya kod 29 işsizlik ödeneği hakkını etkiler.
• Bordrolar ve ücret hesap pusulaları. İş Kanunu m.37 uyarınca işveren, ücret hesap pusulası vermek zorundadır.
• Yıllık izin kayıt belgesi.
• Fesih bildirimi. Yazılı ve sebebi belirtilmiş olmalıdır.

İbraname konusunda uyarı: TBK m.420, hizmet sözleşmelerinde işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi için sıkı şartlar öngörür: ibranamenin yazılı olması, sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması, ibra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla yapılması gerekir.

Bu koşulları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibraname kesin olarak hükümsüzdür. Bu nedenle çıkışta imzalatılan matbu ibranameler çoğu zaman geçersizdir.

Sıkça Sorulan Sorular

Deneme süresi ne kadar olabilir?

En çok iki ay; toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresinde çalışılan günlerin ücreti ve diğer haklar saklıdır.

Her yıl belirli süreli sözleşme imzalatılıyor, sorun mu?

Esaslı bir neden olmadıkça zincirleme belirli süreli sözleşme yapılamaz; aksi hâlde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.

Fazla mesai ücrete dâhil kaydı geçerli mi?

Geçerlidir ancak yılda 270 saatlik kısmı kapsar; bu süreyi aşan fazla çalışmalar ayrıca ödenir.

İşveren hangi belgeleri vermek zorunda?

Bir yıl ve daha uzun sözleşmelerde yazılı sözleşme; yazılı sözleşme yoksa iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren belge; ücret hesap pusulası ve ayrılırken çalışma belgesi.

Çıkışta imzaladığım ibraname geçerli mi?

Sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir ay geçmeden, alacağın tür ve miktarı belirtilmeden veya ödeme banka aracılığıyla yapılmadan düzenlenen ibraname kesin olarak hükümsüzdür.