Ücretsiz İzin: İşveren Tek Taraflı Çıkarabilir mi?

"Bir süre ücretsiz izne çıkacaksın" cümlesi çoğu zaman bir bildirim gibi kurulur. Oysa hukuken bu bir tekliftir.

Bu yazıda ücretsiz iznin hangi hâllerde geçerli olduğunu, onay verilmezse ne olacağını, kıdem ve haklara etkisini ve doğum sonrası ücretsiz izni anlatıyoruz.

Onay Şart mı?

Ücretsiz izin, işçinin ücret almadan işten ayrı kaldığı dönemdir. İş sözleşmesi sona ermez, askıya alınır.

Bu, çalışma koşullarında esaslı bir değişikliktir. İş Kanunu esaslı değişikliğin işçiye yazılı olarak bildirilmesini ve işçinin yazılı kabulünü arar. Kabul edilmeyen değişiklik işçiyi bağlamaz.

Uygulamada iki hata sık görülür: sözlü olarak bildirmek ve sessiz kalmayı kabul saymak. Susmak kabul değildir; kanun açık ve yazılı kabul arar.

Onay Vermezseniz Ne Olur?

İşçi ücretsiz izni kabul etmezse üç ihtimal doğar:

• İşveren vazgeçer ve çalışma eskisi gibi sürer.
• İşveren feshe gider. Bu durumda fesih, geçerli bir nedene dayanıp dayanmadığına göre değerlendirilir; iş güvencesi kapsamındaki işçi işe iade davası açabilir.
• İşveren fiilen izne çıkarır. İşçi bu hâlde iş sözleşmesini haklı nedenle feshedip kıdem tazminatını talep edebilir.

Son ihtimalde kritik nokta, durumun yazılı olarak kayda geçirilmesidir: ücretsiz izne rıza gösterilmediğini bildiren bir yazı, sonradan açılacak dosyanın temelini oluşturur.

Kıdem, Yıllık İzin ve Sigorta

Ücretsiz izinde geçen süre, hakların hesabında farklı etkiler doğurur:

• Kıdem hesabı: ücretsiz izinde geçen süre kural olarak kıdemden sayılmaz; sözleşme askıdadır.
• Yıllık izin: aynı gerekçeyle yıllık izne hak kazanmada dikkate alınmaz.
• Sigorta primi: çalışma olmadığı için prim yatmaz. Bu, emeklilik gün sayısını doğrudan etkiler.
• Sağlık hakkı: prim ödenmediği için genel sağlık sigortası kapsamı belirli bir süre sonra kesilebilir.

Son iki madde çoğu zaman gözden kaçar; uzun süreli ücretsiz izinlerde asıl kayıp burada oluşur.

Doğum Sonrası Ücretsiz İzin

Bir hâl vardır ki ücretsiz izin işverenin teklifi değil, işçinin kanuni hakkıdır: doğum sonrası ücretsiz izin.

Analık izni bittikten sonra işçi, talebi hâlinde altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Bu izin için işverenin onayı aranmaz; talep yeterlidir.

Ayrıca çocuğun bakımı ve eğitimi amacıyla kısmi süreli çalışma talebi de kanunda düzenlenmiştir. Bu iki hak birbirinin alternatifidir; hangisinin kullanılacağı işçinin tercihidir.

Doğum sonrası ücretsiz izin talebinin reddi ya da bu talep nedeniyle yapılan fesih, ayrımcılık iddialarını gündeme getirir.

Zorlayıcı Sebep Hâli

İşin bir haftadan uzun süreyle durmasına yol açan zorlayıcı sebeplerde farklı bir düzen işler. Bu dönemde işçiye her gün için yarım ücret ödenir ve bir haftayı aşan sürede taraflar iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Zorlayıcı sebep, işverenin ekonomik zorluğu demek değildir; işin yapılmasını fiilen imkânsız kılan, öngörülemeyen dış bir olay aranır. İşin azalması ya da siparişin düşmesi bu kapsamda değildir.

Bu ayrım önemlidir: ekonomik gerekçeyle ücretsiz izne çıkarma, zorlayıcı sebep hükümlerine değil, esaslı değişiklik kurallarına tâbidir — yani yine işçinin yazılı onayını gerektirir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşveren beni onayım olmadan ücretsiz izne çıkarabilir mi?

Kural olarak hayır. Ücretsiz izin çalışma koşullarında esaslı değişikliktir ve işçinin yazılı kabulünü gerektirir.

Ücretsiz izinde kıdem işler mi?

Kural olarak işlemez; sözleşme askıda olduğu için bu süre kıdem ve yıllık izin hesabına katılmaz.

Ücretsiz izinde sigortam yatar mı?

Çalışma olmadığı için prim yatmaz. Bu, emeklilik gün sayısını ve bir süre sonra sağlık hakkını etkiler.

Doğum sonrası ücretsiz izin için onay gerekir mi?

Gerekmez. Analık izni bitiminde işçinin talebiyle altı aya kadar ücretsiz izin kullanılabilir; bu bir kanuni haktır.

Kabul etmezsem işten çıkarılır mıyım?

Çıkarılırsanız fesih geçerli nedene dayanıp dayanmadığına göre denetlenir; iş güvencesi kapsamındaysanız işe iade davası açabilirsiniz.