Asıl İşveren - Alt İşveren İlişkisi ve Muvazaa

Bir iş yerinde çalışıyorsunuz ama bordronuz başka bir şirketten geliyor ve o şirket her yıl değişiyor. Kıdeminiz her seferinde sıfırlanıyor.

Bu, alt işveren (taşeron) uygulamasıdır ve muvazaalı olduğunda ağır sonuçlar doğurur. Bu yazıda ilişkinin sınırlarını ve muvazaanın tespitini anlatıyoruz.

Yasal Tanım ve Sınırlar

İş Kanunu m.2/6: bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.

İki koşul birlikte aranır:

• İşin ya yardımcı iş olması, ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir iş olması
• Alt işverenin, o iş için görevlendirdiği işçileri sadece o iş yerinde çalıştırması

Aynı fıkra üç açık yasak getirir:

• Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle hakları kısıtlanamaz.
• Daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işveren ilişkisi kurulamaz.
• Aksi hâlde ve genel olarak asıl işveren-alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilerek alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görürler.

Son cümle, iş hukukunun en güçlü yaptırımlarından biridir.

Muvazaa Nasıl Tespit Edilir?

Uygulamada muvazaayı gösteren başlıca olgular:

• Asıl işin bölünmesi. Uzmanlık gerektirmeyen, işletmenin olağan faaliyetinin parçası olan işin alt işverene verilmesi. Örneğin tekstil fabrikasında dikim işinin taşerona verilmesi.
• Talimat ilişkisi. İşçiye talimatı asıl işverenin vermesi, izin ve mesai düzenini asıl işverenin belirlemesi.
• Aynı işi aynı yerde yapmak. Alt işveren işçilerinin, asıl işveren işçileriyle aynı işi, aynı yerde, aynı koşullarda yapması.
• Araç ve gereçlerin asıl işverene ait olması. Alt işverenin kendi ekipmanı ve organizasyonu bulunmaması.
• Alt işverenin sık değişmesi ancak işçilerin aynı kalması.
• Alt işverenin tek müşterisinin asıl işveren olması.

Bu olguların birkaçının bir arada bulunması, muvazaa tespitini güçlendirir.

Mahkeme, bu tespiti keşif, bilirkişi incelemesi, tanık beyanları ve iş yeri kayıtları üzerinden yapar. İş müfettişi raporları da önemli delildir.

Muvazaanın Sonuçları

Muvazaa tespit edildiğinde işçi, başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Bunun sonuçları çok geniştir:

• Kıdem, ilk işe giriş tarihinden hesaplanır; alt işveren değişiklikleri kıdemi kesmez.
• Asıl işverenin işçilerine uygulanan ücret ve sosyal haklardan yararlanılır. Toplu iş sözleşmesi varsa, bu sözleşmeden yararlanma gündeme gelir.
• İş güvencesi hükümleri asıl işveren nezdinde uygulanır; işe iade davası asıl işverene karşı açılır.
• Fark ücret, fark ikramiye ve diğer sosyal hak farkları talep edilebilir.

Bu talepler, işçilik alacakları davasında birlikte ileri sürülür. Ayrıca muvazaanın tespiti için ayrı bir tespit davası da açılabilir.

Kamu kurumlarında ise özel düzenlemeler ve sürekli işçi kadrosuna geçiş uygulamaları bulunmakta olup, bu alanda ayrı bir mevzuat çerçevesi geçerlidir.

Müteselsil Sorumluluk

Muvazaa bulunmasa bile, asıl işveren sorumluluktan kurtulmaz.

İş Kanunu m.2/6: asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur.

Bu, müteselsil sorumluluktur: işçi, alacağının tamamı için asıl işverene, alt işverene ya da her ikisine birlikte başvurabilir.

Pratik önemi büyüktür: alt işveren şirket kapanmış, adres değiştirmiş ya da ödeme gücü kalmamış olsa bile, asıl işverene başvurulabilir.

Bu nedenle dava açarken her iki işvereni de davalı göstermek gerekir.

Ayrıca 5510 sayılı Kanun m.12 uyarınca, sigorta primleri bakımından da asıl işverenin alt işverenle birlikte sorumluluğu bulunmaktadır.

İşçinin Yapması Gerekenler

1. İlk işe giriş tarihinizi belgeleyin. SGK hizmet dökümü, ilk iş sözleşmesi, işe giriş bildirgesi.
2. İşin niteliğini gösteren delilleri toplayın. Görev tanımı, yaptığınız işin asıl işin parçası olduğunu gösteren belgeler.
3. Talimat ilişkisini belgeleyin. Asıl işveren yetkililerinden gelen e-posta ve talimatlar, vardiya çizelgeleri.
4. Kimlik kartı ve iş kıyafeti gibi asıl işveren logosu taşıyan materyalleri saklayın.
5. Tanık belirleyin. Aynı iş yerinde çalışan asıl işveren işçileri en güçlü tanıklardır.
6. Her iki işvereni de davalı gösterin.

Dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır; başvuruda her iki işveren de karşı taraf olarak gösterilmelidir. Aksi hâlde dava, gösterilmeyen taraf bakımından usulden reddedilir.

Bu, uygulamada sık yapılan ve ciddi hak kaybına yol açan bir hatadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Taşeron işçisi asıl işverene dava açabilir mi?

Evet. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur.

Muvazaa nasıl anlaşılır?

Asıl işin uzmanlık gerektirmeyen bölümünün verilmesi, talimatın asıl işverenden gelmesi, aynı işin aynı yerde yapılması, ekipmanın asıl işverene ait olması ve alt işverenin sık değişip işçilerin aynı kalması.

Muvazaa tespit edilirse ne olur?

İşçi başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır; kıdem ilk işe giriş tarihinden hesaplanır ve asıl işveren işçilerine uygulanan haklardan yararlanılır.

Daha önce o işyerinde çalışan biriyle taşeron ilişkisi kurulabilir mi?

Hayır. Kanun bunu açıkça yasaklar ve bu hâlde ilişki muvazaalı kabul edilir.

Alt işveren şirket kapandı, ne yapabilirim?

Asıl işverene başvurabilirsiniz; müteselsil sorumluluk nedeniyle alacağınızın tamamı için asıl işverene karşı dava açılabilir.