Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında karşılaşılan terimler.
Bu sayfada 25 terim yer alıyor. Aradığınız kavramı bulmak için sayfa içi aramayı (Ctrl+F) kullanabilirsiniz.
Kavramların uygulamadaki karşılığı, süreler ve süreç için ilgili çalışma alanı sayfamıza bakabilirsiniz.
Şüpheli ve sanık
Soruşturma evresinde suç işlediği şüphesi altındaki kişi şüphelidir; iddianame kabul edildikten sonra kovuşturma evresinde aynı kişi sanık adını alır.
Müdafi
Şüpheli veya sanığı savunan avukattır. Talep hâlinde barodan görevlendirilir; kanunda sayılan hâllerde müdafi bulunması zorunludur.
Uzlaştırma
Kanunda sayılan suçlarda, taraflar arasında anlaşma sağlanmasını amaçlayan zorunlu bir usuldür. Uzlaşma sağlanırsa soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturmada düşmeye karar verilir. Teklifin kabulü suçun kabulü anlamına gelmez.
Adli kontrol
Tutuklama yerine uygulanan, kişinin özgürlüğünü sınırlayan tedbirlerdir: yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü, konutu terk etmeme gibi. Karara yedi gün içinde itiraz edilebilir.
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar
Savcılığın, soruşturma sonunda kamu davası açmaya yeterli delil bulunmadığına karar vermesidir. Karara tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir.
İlgili: Takipsizlik kararına itiraz
HAGB (hükmün açıklanmasının geri bırakılması)
Belirli koşullarda, sanık hakkında kurulan hükmün açıklanmasının ertelenmesidir. Denetim süresi içinde kasıtlı suç işlenmezse dava düşer. Sanığın kabulü aranır.
Etkin pişmanlık
Kanunda öngörülen hâllerde, failin suçtan sonraki olumlu davranışları nedeniyle cezasında indirim yapılmasıdır. Her suç için değil, yalnızca kanunun açıkça öngördüğü suçlarda uygulanır.
Adli sicil ve arşiv kaydı
Kesinleşen ceza mahkûmiyetlerinin tutulduğu kayıttır. İnfaz tamamlandığında kayıt silinerek arşive alınır; arşiv kaydının silinmesi ayrı bir başvuru ve sürenin dolmasını gerektirir.
İstinaf ve temyiz
İstinaf, ilk derece kararının bölge adliye mahkemesince yeniden incelenmesidir ve süresi yedi gündür. Temyiz ise Yargıtay incelemesidir ve süresi on beş gündür.
Gözaltı
Yakalanan kişinin, savcının emriyle özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Süre yirmi dört saati geçemez; toplu olarak işlenen suçlarda dört güne kadar uzatılabilir (CMK m.91).
Şikâyet
Takibi şikâyete bağlı suçlarda mağdurun, soruşturma başlatılması için yaptığı bildirimdir. Hakaret ve basit yaralama gibi suçlarda şikâyet olmadan soruşturma yapılamaz. Süresi, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır. Şikâyetten vazgeçme davayı düşürür ve kural olarak geri alınamaz.
İlgili: Suç duyurusu · Şikâyetten vazgeçme
İddianame
Cumhuriyet savcısının, soruşturma sonunda yeterli şüpheye ulaştığında düzenleyip mahkemeye sunduğu belgedir. Yüklenen suçu, delilleri ve şüphelinin kimliğini gösterir. Mahkeme on beş gün içinde inceler; kabul ederse kovuşturma başlar ve şüpheli 'sanık' sıfatını alır, iade ederse eksiklikler tamamlanmak üzere soruşturma sürer. İddianamede gösterilmeyen fiilden yargılama yapılamaz.
Takipsizlik (kovuşturmaya yer olmadığı) kararı
Savcının, soruşturma sonunda yeterli şüphe bulunmadığı ya da kovuşturma şartı gerçekleşmediği sonucuna vararak dava açmamasıdır. Karar şikâyetçiye tebliğ edilir; tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir. Yeni delil ortaya çıkmadıkça aynı fiilden yeniden soruşturma yapılamaz.
İlgili: Takipsizlik kararına itiraz · CMK 173. madde metni
Tutuklama
Kuvvetli suç şüphesinin ve bir tutuklama nedeninin bulunması hâlinde, hâkim kararıyla kişinin özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Kaçma şüphesi ile delil karartma tehlikesi başlıca nedenlerdir. Bir ceza değil, geçici bir koruma tedbiridir; adli kontrol yetiyorsa tutuklamaya karar verilemez. Karara itiraz edilebilir ve tutukluluk düzenli aralıklarla incelenir. Beraat hâlinde koşulları varsa tazminat istenebilir.
İlgili: Adli kontrolün kaldırılması
Beraat
Sanığın yargılama sonunda cezalandırılmamasına ilişkin karardır. Fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması, kastın veya taksirin bulunmaması ya da hukuka uygunluk sebebinin varlığı hâllerinde verilir. Delil yetersizliği de beraat sebebidir. Düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararlarından farklıdır; beraat, suçsuzluğun hükümle tespitidir.
Denetimli serbestlik
Cezanın veya tedbirin, kişi toplum içindeyken denetim altında yerine getirilmesidir. Hükümlünün cezasının bir bölümünü kurum dışında tamamlaması, imza yükümlülüğü, tedavi ve eğitim programlarına katılma gibi biçimlerde uygulanır. Yükümlülüklere uyulmaması hâlinde kişi ceza infaz kurumuna geri gönderilir.
İlgili: Denetimli serbestlik savunması
Hakaret
Bir kimseye somut bir fiil veya olgu isnat ederek ya da sövmek suretiyle onur, şeref ve saygınlığına saldırılmasıdır (TCK m.125). Kişinin yokluğunda işlenmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek gerçekleşmesi gerekir. Takibi şikâyete bağlıdır; kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret ise şikâyete bağlı değildir. Sosyal medya paylaşımları da bu kapsamda değerlendirilir.
İlgili: Hakaret şikâyet dilekçesi · Sosyal medyada hakaret · TCK 125. madde metni
Tehdit
Bir kimsenin, kendisinin veya yakınının hayatına, vücut veya cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştirileceğinden ya da malvarlığı bakımından büyük bir zarara uğratılacağından bahisle korkutulmasıdır. Silahla, birden fazla kişiyle veya imzasız mektupla işlenmesi cezayı ağırlaştırır. Malvarlığına yönelik basit tehdit şikâyete bağlıdır.
İlgili: Tehdit şikâyet dilekçesi
Kasten yaralama
Bir kişinin vücuduna acı verilmesi ya da sağlığının veya algılama yeteneğinin bozulmasıdır (TCK m.86). Basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek nitelikteki yaralama şikâyete bağlıdır. Eşe, üstsoya, altsoya, çocuğa ya da beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak kişiye karşı işlenmesi veya silahla işlenmesi cezayı artırır ve şikâyeti gerektirmez.
İlgili: Kasten yaralama şikâyeti · TCK 86. madde metni
Dolandırıcılık
Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya bir başkasına yarar sağlamaktır. Hile, kişiyi yanıltmaya elverişli olmalıdır; basit bir yalan yeterli sayılmaz. Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması, tacir veya kamu kurumlarının ilişkisinden yararlanılması gibi hâller nitelikli dolandırıcılık sayılır ve ceza ağırlaşır.
İlgili: Dolandırıcılık şikâyeti · Bilişim suçu şikâyeti
Güveni kötüye kullanma
Başkasına ait olup da muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere kendisine teslim edilen malın, teslim amacı dışında kullanılması ya da bu zilyetliğin devredildiğinin inkâr edilmesidir. Dolandırıcılıktan farkı, malın zaten hukuka uygun biçimde teslim edilmiş olmasıdır: burada hile başta değil, sonradan devreye girer. Meslek ve sanat icrası nedeniyle işlenmesi cezayı artırır.
İlgili: Güveni kötüye kullanma şikâyeti
Teşebbüs
Failin suçu işlemek üzere elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlaması, ancak elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamasıdır. Bu hâlde ceza, meydana gelen zarar ve tehlikenin ağırlığına göre indirilir. Fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçer ya da sonucun meydana gelmesini kendi çabasıyla önlerse teşebbüsten değil, yalnızca tamamlanmış kısmın oluşturduğu suçtan sorumlu olur.
Zincirleme suç
Bir suç işleme kararının icrası kapsamında, aynı suçun değişik zamanlarda birden fazla kez işlenmesidir. Fail her fiilden ayrı ayrı değil tek suçtan cezalandırılır, ceza belirli bir oranda artırılır. Kasten öldürme, kasten yaralama ve yağma gibi suçlarda uygulanmaz.
Meşru savunma
Kendisine veya bir başkasına yönelen haksız bir saldırıyı, saldırıyla orantılı biçimde defetme zorunluluğuyla işlenen fiildir. Koşulları varsa fiil hukuka uygundur ve faile ceza verilmez. Saldırının başlamış ya da başlaması muhakkak olması aranır; sona ermiş bir saldırıya karşı yapılan davranış meşru savunma sayılmaz.
Ceza indirimi
Kanunun öngördüğü hâllerde temel cezanın azaltılmasıdır. Başlıcaları: failin geçmişi, sosyal ilişkileri ve duruşmadaki tutumu dikkate alınarak uygulanan takdiri indirim; haksız bir fiilin doğurduğu öfkeyle işlenen suçlarda haksız tahrik indirimi; suçun teşebbüs aşamasında kalması ve etkin pişmanlık. Yaş küçüklüğü de cezayı azaltan bir nedendir. İndirimler kanunda gösterilen sıraya göre uygulanır.
İlgili: Etkin pişmanlık beyanı